افزایش مناسبات جمهوری آذربایجان و ناتو؛ عبور از سطح همکاری نمادین

عباس عزیزی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: «تحولات اخیر در باکو و دیدار الهام علی‌اف با نمایندگان پانزده کشور عضو ناتو را باید فراتر از یک رویداد نمادین و دیپلماتیک دانست؛ چرا که این رخداد نشانه آغاز مرحله‌ای تازه در پیوند نظامی و امنیتی جمهوری آذربایجان با ساختار غربی ناتو است.» وی خاطرنشان کرد: «جمهوری آذربایجان از سال ۱۹۹۴ در قالب برنامه مشارکت برای صلح، همکاری‌های آموزشی و دفاعی با ناتو را آغاز کرده، اما امروز، این همکاری‌ها از سطح آموزشی به سطح عملیاتی ارتقاء یافته است؛ سطحی که شامل نوسازی ارتش، استانداردسازی تجهیزات دفاعی و ایجاد پیوندهای مستقیم با ساختار اطلاعاتی ناتو می‌شود.»

تحلیلگر مسائل قفقاز افزود: «در شرایطی که جنگ اوکراین به مرحله فرسایشی رسیده است، ناتو در پی یافتن جبهه‌های جدید برای اعمال فشار بر روسیه است و قفقاز جنوبی، به‌ویژه جمهوری آذربایجان، بهترین بستر برای این هدف به شمار می‌رود. این همکاری‌ها عملاً به معنای گشودن مسیر نفوذ ناتو از جناح جنوبی روسیه است؛ جایی که پیش‌ازاین، غرب نفوذ چندانی نداشت.»

او تشریح کرد: «از نگاه ناتو، جمهوری آذربایجان نه‌تنها از نظر موقعیت جغرافیایی، بلکه از نظر دسترسی به انرژی و مسیرهای حیاتی انتقال گاز و نفت، نقش راهبردی دارد. در نتیجه، همکاری با باکو برای ناتو به منزله دسترسی غیرمستقیم به دریای خزر و کنترل حلقه‌ای از زنجیره‌های امنیتی پیرامون روسیه است.» وی تأکید کرد: «باید توجه داشت که دیدار اخیر علی‌اف با اعضای ناتو با هدف عادی‌سازی روابط نبود؛ بلکه این دیدار با حضور نمایندگان کشورهایی از جمله ایالات متحده، ترکیه، فرانسه و کشورهای اروپای شرقی، در واقع نوعی نمایش از همگرایی ژئوپلیتیکی میان باکو و ناتو بود که اهداف نظامی و انرژی‌محور را توأمان دنبال می‌کند.»

از «مسیر ترامپ» تا «کریدور ناتو»؛ قفقاز جنوبی در آستانه تغییر موازنه

عزیزی در بخش دیگری از گفتگو اظهار داشت: «توافق مردادماه امسال میان نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان و الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان در واشنگتن که در حضور دونالد ترامپ امضاء شد، صرفاً یک تفاهم‌نامه اقتصادی نیست؛ بلکه در حقیقت بخشی از راهبرد کلان غرب برای اتصال جغرافیایی و نظامی میان ترکیه و جمهوری آذربایجان از مسیر ارمنستان است.» وی افزود: «این توافق که از سوی رسانه‌های غربی «مسیر ترامپ» نامیده شده، اکنون در مسیر تبدیل شدن به آنچه «کریدور ناتو» اعلام می‌شود، قرار گرفته است. با فعال ‌شدن این مسیر، عملاً راهی زمینی میان ساختار دفاعی ناتو در ترکیه و مرزهای شمالی قفقاز برقرار خواهد شد.»

این تحلیلگر عنوان داشت: «چنین تحولی پیامدهای ژئوپلیتیکی گسترده‌ای برای منطقه دارد. حضور نظامی و لجستیکی ناتو در قفقاز جنوبی به معنای گشودن جبهه‌ای جدید علیه روسیه است. درحالی‌که روس‌ها به‌شدت درگیر میدان اوکراین هستند، ناتو با تمرکز بر قفقاز، در پی تهدید مستقیم مرزهای جنوبی روسیه است.» او خاطرنشان کرد: «از نگاه راهبردی، قفقاز جنوبی آخرین کمربند حائل روسیه در برابر نفوذ غرب محسوب می‌شود و اکنون این کمربند در حال شکستن است. ناتو از طریق جمهوری آذربایجان و همکاری نزدیک با ترکیه، نه‌تنها در حال زمینه‌سازی برای حضور نظامی غیرمستقیم در منطقه است، بلکه به دنبال کنترل جریان انرژی خزر و گشودن مسیرهای جایگزین برای انتقال گاز به اروپا نیز هست.»

عزیزی توضیح داد: «جمهوری آذربایجان با بهره‌گیری از حمایت سیاسی و نظامی غرب، در پی تثبیت جایگاه خود به‌عنوان بازیگر مسلط در قفقاز جنوبی است. این کشور اکنون خود را متحد خط مقدم ناتو می‌داند و تلاش دارد با اتکا به سرمایه‌گذاری‌های غربی در حوزه انرژی و دفاع، به مرکز ثقل جدیدی در معادلات منطقه قفقاز بدل شود.» وی تأکید کرد: «چنانچه این روند بدون واکنش مؤثر منطقه‌ای ادامه یابد، ساختار سنتی امنیت در قفقاز جنوبی دگرگون خواهد شد و ناتو موفق می‌شود بدون استقرار مستقیم نیروهای خود، یک پایگاه نفوذ ژئوپلیتیکی در پشت‌جبهه روسیه ایجاد کند؛ اتفاقی که مسکو را در تنگنای راهبردی جدیدی قرار می‌دهد.»

قفقاز در آستانه گذار ژئوپلیتیکی؛ هشداری برای روسیه

کارشناس مسائل قفقاز در ادامه اظهار داشت: «نشانه‌های موجود حاکی از آن است که ناتو قصد دارد از قفقاز جنوبی برای گسترش نفوذ غیرمستقیم خود استفاده کند. این سازمان به‌جای استقرار نظامی آشکار، از ابزارهای نرم‌افزاری مانند آموزش نظامی، اصلاح ساختار دفاعی، انتقال فناوری و رزمایش‌های مشترک برای گسترش نفوذ بهره می‌گیرد.»

وی توضیح داد: «برای روسیه، این روند نگران‌کننده است؛ چراکه حضور ناتو در قفقاز جنوبی به معنای ازدست‌رفتن حریم امنیتی سنتی مسکو در جنوب است. در واقع، ناتو با این سیاست، در پی محاصره تدریجی روسیه از سه جهت است: از غرب در جبهه اوکراین، از شمال در حوزه بالتیک و اکنون از جنوب در قفقاز.»

عزیزی خاطرنشان کرد: «در چنین وضعیتی، تمرکز روسیه بر جنگ فرسایشی اوکراین عملاً موجب غفلت از جناح جنوبی خود شده است. این همان فرصتی است که ناتو به دنبال آن بود تا بتواند در زمانی که توجه روسیه به جبهه شرق اوکراین معطوف است، در قفقاز جای پای پایداری برای خود ایجاد کند.»

کارشناس حوزه قفقاز تشریح کرد: «به نظر می‌رسد غرب با بهره‌گیری از فشار نظامی و اقتصادی بر روسیه و درعین‌حال حمایت غیرمستقیم از باکو، در حال ایجاد یک منطقه نفوذ جدید در مجاورت مرزهای روسیه است. این روند می‌تواند پیامدهایی جدی برای آینده امنیتی اوراسیا به دنبال داشته باشد.»

او در پایان تصریح کرد: «تحولات اخیر نشان می‌دهد که قفقاز جنوبی در آستانه یک گذار ژئوپلیتیکی قرار دارد؛ گذاری که می‌تواند موازنه سنتی قدرت در فضای پیرامونی روسیه را به طور بنیادین تغییر دهد. برای مسکو، نادیده‌گرفتن این روند به معنای پذیرش حضور تدریجی ناتو در پشت دروازه‌های جنوبی خود خواهد بود.»