اهمیت گاز در تقویت همبستگی پایدار منطقه‌ای

پرویز سنگین، مشاور معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری اطلاعات و نماینده پیشین و تام‌الاختیار وزارت نفت در سازمان ملی هوش مصنوعی، در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی درباره دیپلماسی انرژی جمهوری اسلامی ایران در آسیای غربی، آسیای جنوبی و آسیای مرکزی و چارچوب‌های راهبردی و فرصت‌های پیش‌روی آن، اظهار داشت: «دیپلماسی انرژی یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در محیط منطقه‌ای پیچیده امروز است؛ محیطی که با رقابت بازیگران بزرگ انرژی، تحریم‌های یک‌جانبه، تغییر مسیرهای تجارت جهانی و تلاش کشورهای منطقه برای افزایش سهم خود در بازار انرژی جهان همراه است. در چنین شرایطی، بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های نفت، گاز و سازوکارهای ترانزیتی می‌تواند جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را تقویت کرده و همبستگی پایدار با کشورهای هدف ایجاد کند.»

وی با تأکید بر اینکه گاز، پایه ایجاد همبستگی پایدار در این ‌رابطه است، خاطرنشان کرد: «گاز طبیعی به دلیل ماهیت زیرساخت‌محور و نیاز به قراردادهای طولانی‌مدت، یکی از مؤثرترین ابزارهای ایجاد پیوندهای پایدار میان ایران و کشورهای منطقه است. اتصال کشورها به شبکه گاز ایران، زمینه ایجاد روابط بلندمدت، افزایش اطمینان متقابل و کاهش امکان جایگزینی منابع توسط رقبا را فراهم می‌کند.» سنگین در ادامه به مزیت استفاده از دیپلماسی انرژی برای تعمیق روابط با عراق، پاکستان و افغانستان پرداخت و گفت: «عراق مهم‌ترین بازار گاز ایران است. صادرات گاز به نیروگاه‌های بغداد و بصره نقش اساسی در تأمین برق این کشور دارد و این امر نوعی همبستگی ساختاری ایجاد کرده است. استمرار صادرات و توسعه همکاری‌های تکمیلی در حوزه برق، نگهداری شبکه و سرمایه‌گذاری مشترک می‌تواند این پیوند را تعمیق بخشد.»

وی افزود: «با وجود تکمیل‌نشدن خط لوله صلح، زمینه‌های همکاری گازی با پاکستان همچنان وجود دارد. بهره‌گیری از مدل‌های انعطاف‌پذیر – از جمله سواپ گاز ترکمنستان برای مصرف پاکستان، صادرات مرحله‌ای در مقیاس محدود در مرزهای مشترک و توسعه بازار LPG و برق – می‌تواند علیرغم تحریم‌ها نیز قابل‌اجرا باشد. پاکستان یکی از کانون‌های ژئوپلیتیکی مهم برای پیوندهای انرژی ایران است.»

مشاور معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری اطلاعات تصریح کرد: «افغانستان نیز نیازمند برق، سوخت و فرآورده‌های انرژی ایران است. گسترش مبادلات انرژی با این کشور می‌تواند به تقویت ثبات اقتصادی، تعاملات مرزی و شکل‌گیری پیوندهای بلندمدت کمک کند.»

اهمیت نقش‌آفرینی ایران در معادلات گازی

سنگین درباره رویکرد ایران در این حوزه گفت: «در حوزه صادرات نفت و مایعات گازی، ایران در شرایط تحریم از مسیرهای متنوع صادراتی و سازوکارهای منعطف برای حفظ سهم خود بهره می‌گیرد. در مقابل، عربستان و امارات با ظرفیت‌های بالای صادرات رسمی تلاش دارند موقعیت خود را تثبیت کنند. در چنین فضایی، ایران می‌تواند با تلاش برای دستیابی به بازارهای نوظهور در آفریقا و جنوب آسیا، افزایش صادرات LPG و بهره‌گیری از ظرفیت سواپ، رقابت‌پذیری خود را تقویت کند. کشورهای عربستان و امارات فاقد شبکه صادرات گاز خط لوله هستند و بیشتر بر LNG متکی‌اند. این امر برای ایران فرصتی ایجاد می‌کند تا با استفاده از شبکه خط لوله و موقعیت جغرافیایی، جایگاهی برتر و پایدار در تعاملات گازی منطقه کسب کند.»

وی با تأکید بر ضرورت استمرار و تقویت همکاری ایران با سه کشور کلیدی عراق، پاکستان و افغانستان گفت: «توجه به این سه کشور به لحاظ راهبردی در حوزه رقابتی انرژی باید مورد توجه کشورمان قرار گیرد. تداوم صادرات گاز، تقویت همکاری‌های فنی، قراردادهای بلندمدت و ورود به پروژه‌های مشترک نیروگاهی می‌تواند جایگاه ایران را در بازار انرژی عراق تثبیت و از نفوذ رقبا بکاهد. همچنین ایران و پاکستان قادرند یک مدل همکاری چندلایه شامل گاز، برق، فرآورده‌های نفتی،LPG  و سواپ منطقه‌ای ایجاد کنند که علیرغم محدودیت‌های تحریمی نیز قابل‌اجرا باشد. این مدل، نقطه اتکای روابط بلندمدت دو کشور را تقویت خواهد کرد. علاوه بر این، توسعه صادرات برق و سوخت، ارتقای همکاری‌های فنی و ایجاد سازوکارهای مرزی انرژی محور، می‌تواند نقش ایران را در اقتصاد افغانستان تقویت کرده و به ثبات منطقه‌ای کمک کند.»

سوآپ انرژی، کریدورهای جدید و فرصت ویژه ترکمنستان

سنگین درباره نقش روسیه، ترکمنستان و سازوکارهای سواپ با تأکید بر چارچوب فنی و عملیاتی واردات گاز روسیه اظهار داشت: «اتصال شبکه‌های گازی روسیه و ترکمنستان از نظر فنی امکان انتقال گاز روسیه به ایران را فراهم می‌کند، اما دو عامل اساسی آن را محدود می‌سازد: نخست، خط لوله قدیمی شوروی در سال‌های اخیر کارکرد اصلی خود را از دست ‌داده و نیازمند بازسازی، تقویت فشار و نوسازی زیرساخت است؛ دوم، بخش‌هایی از این شبکه در جمهوری آذربایجان مورداستفاده داخلی قرار می‌گیرد و عملاً ظرفیت آزاد و پایدار برای ترانزیت به سمت ایران وجود ندارد؛ بنابراین استفاده راهبردی از این مسیر نیازمند سرمایه‌گذاری جدید، توافقات سه‌جانبه و اراده سیاسی کشورهای مسیر است.»

این کارشناس حوزه انرژی با اشاره به ظرفیت‌های توسعه سواپ گاز در منطقه گفت: «سواپ یک سازوکار کم‌هزینه و مؤثر برای تقویت نقش منطقه‌ای ایران است. توسعه سواپ گاز میان ایران، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، ترکیه و پاکستان می‌تواند بدون نیاز به افزایش تولید داخلی، نقش ژئوپلیتیکی ایران را به طور قابل‌توجهی افزایش دهد.» سنگین در ادامه به سبد گاز ترکیه و خرید از سه کشور روسیه، ایران و جمهوری آذربایجان اشاره کرد و گفت: «اخیراً وزیر انرژی ترکیه اعلام کرده است که ترکیه علاوه بر ادامه خرید گاز از روسیه، به گاز ایران و جمهوری آذربایجان نیز نیاز دارد.»

وی در پاسخ به این پرسش که همکاری ایران با دیگر کشورهای حوزه آسیای مرکزی از جمله ترکمنستان چگونه می‌تواند تسهیل شود، با تأکید بر تقویت نقش ایران در تجارت و اقتصاد ترکمنستان اظهار داشت: «ترکمنستان یکی از تولیدکنندگان بزرگ گاز و محصولات وابسته در منطقه است، اما به دلیل محدودیت‌های ژئوگرافیکی امکان استفاده از مسیرهای متنوع صادراتی را ندارد. یکی از فرصت‌های راهبردی و کمتر استفاده‌ شده برای جمهوری اسلامی ایران، تبدیل‌شدن به مسیر اصلی صادرات فرآورده‌های انرژی محور ترکمنستان است.»

مشاور معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری اطلاعات با اشاره به ظرفیت‌های ترکمنستان در حوزه‌های مختلف انرژی تصریح کرد: «این کشور در حوزه گوگرد، مایعات گازی (NGL و Condensate)، محصولات جانبی زنجیره گاز و برخی اقلام غیر فسیلی صادرات‌محور ظرفیت خوبی دارد، اما در حال حاضر حجم محدودی از این کالاها از طریق ایران و آن هم با دشواری قابل‌توجه منتقل می‌شود. بنابراین ایران می‌تواند با یک توافق رسمی و ساختاریافته با دولت عشق‌آباد ترتیبات زیر را ایجاد کند:

1. تبدیل ایران به مسیر ترانزیتی اصلی برای صادرات فرآورده‌های انرژی ترکمنستان به خلیج‌فارس؛
2. ایجاد ظرفیت‌های لجستیکی مشترک در بنادر جنوبی؛
3. تقویت ایران به‌عنوان مرکزیت تجارت انرژی خزر؛
4. کاهش وابستگی ترکمنستان به مسیرهای محدود کنونی و ایجاد یک کریدور جدید صادراتی.»

مشاور معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری اطلاعات گفت: «منافع حاصل از چنین توافقی برای ایران شامل افزایش درآمدهای ترانزیتی و پترو – لجستیکی، تقویت تعاملات اقتصادی بلندمدت با ترکمنستان، افزایش نقش ژئوپلیتیکی ایران در آسیای مرکزی و ارتقای نقش ایران در شبکه منطقه‌ای انرژی است. این محور می‌تواند به یکی از ارکان آینده دیپلماسی انرژی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود.»

سنگین در پایان خاطرنشان کرد: «دیپلماسی انرژی ایران با تمرکز بر سه محور اصلی – تقویت نقش منطقه‌ای از طریق گاز، رقابت هوشمندانه با تولیدکنندگان بزرگ خلیج‌فارس و بسط همکاری با کشورهای همسایه شرقی و غربی – می‌تواند نقش‌آفرینی ژئوپلیتیکی کشور را در محیط متحول منطقه‌ای افزایش دهد. در این مسیر، بهره‌گیری از ظرفیت‌های سواپ، توسعه همکاری با عشق‌آباد و ایجاد مسیرهای جدید ترانزیتی، فرصت‌های مهمی برای تعمیق پیوندهای اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران فراهم می‌کند.»