نوذر شفیعی-کارشناس مسائل شبه‌قاره

در ۱۰ مه ۲۰۲۵، توافق آتش‌بس هند و پاکستان با میانجیگری ایالات متحده امضاء شد. نیروهای مسلح هند در ۷ مه ۲۰۲۵، در پاسخ به حمله پهلگام که منجر به آغاز درگیری میان اسلام‌آباد و دهلی‌نو شد، به پاکستان حمله نظامی کردند. به دنبال بالا گرفتن تنش بین هند و پاکستان، بسیاری از کشورها موضع‌گیری کردند، اما در نهایت آمریکا با میانجیگری توانست از شعله‌ورتر شدن تنش جلوگیری کند. در واکاوای موضع آمریکا در قبال این بحران باید گفت که این کشور بدون موضع‌گیری خاصی، طرفین را به خویشتنداری دعوت کرد. ترامپ هم تاکید کرده بود که اگر قرار باشد جنگی بین هند و پاکستان رخ بدهد، آمریکا روابط تجاری خود را با هر دو کشور قطع خواهد کرد. این شدیدترین موضع‌گیری‌ای بود که آمریکا از طریق وزارت خارجه و شخص رئیس‌جمهور در خصوص بحران کشمیر اتخاذ کرد.

در کل، چه ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا باشد چه فرد دیگری، برای محافل یا جامعه راهبردی آمریکا منطقه جنوب آسیا بسیار مهم است. نخست اینکه این منطقه در نزدیکی مهم‌ترین رقیب آینده آمریکا یعنی چین قرار دارد. دوم اینکه یکی از مهمترین کشورهایی که در برابر چین موازنه ایجاد می‌کند، هند است و سوم اینکه این منطقه بخشی از منطقه ایندوپاسیفیک محسوب می‌شود؛ اصطلاحی که ژاپنی‌ها آن را به کار بردند و آمریکایی‌ها آن را ترویج دادند. ایندوپاسیفیک بیانگر شکل‌گیری معادلات یا قطب‌بندی‌های جدید امنیتی در سطح بین‌الملل است. یعنی اگر در گذشته فقط واژگان شرق و غرب در معادلات نظام بین‌الملل مطرح بودند، امروز اصطلاحاتی چون  ایندوپاسیفیک نیز شکل گرفته است. لذا این منطقه و کشورهایی که در آن قرار دارند از سریلانکا گرفته تا هند، پاکستان و بنگلادش در راهبرد ایندوپاسیفیک آمریکا اهمیت زیادی دارند.

در این بین، مهمترین معضلی که برای آمریکایی‌ها در این منطقه وجود دارد، پاکستان است. اگرچه پاکستان متحد چین به شمار می‌رود، با این حال یکی از کشورهایی‌ است که آمریکا سعی دارد آن را از اتحاد راهبردی با چین خارج کند. بنابراین اگر موضع‌گیری آمریکا در قبال تنش بین اسلام‌آباد و دهلی‌نو مبتنی بر خویشتن‌داری بود به این دلیل است که ایالات متحده این نگرانی را دارد که پاکستان بیش از گذشته به چین نزدیک شود و به عنوان یک محور راهبردی در معادلات ضد آمریکایی عمل کند. چنین مسئله‌ای می‌تواند برای آمریکا مشکل‌ساز باشد. در عین حال، واشنگتن همچنان امیدوار است که بتواند این کشور را به سمت خود جذب کند.

از طرفی آمریکا مدعی کمک به حفظ صلح و امنیت بین‌المللی هم است و ناچار بوده که در قبال بحران هند و پاکستان با احتیاط عمل کند. در عین حال اختلاف بر سر کشمیر بین دو قدرت هسته‌ای است و این مسئله نیز از نگاه آمریکا دور نمانده است.

در نهایت باید توجه داشت که بحران کشمیر بیش از ۷۰ سال است که تداوم دارد و بسیار ریشه‌دار است. این بحران سه ویژگی آب، خاک و دین را درون خود جای داده است. بنابراین مصالحه هند و پاکستان بر سر کشمیر بسیار دشوار است. پاکستان مادامی که کشمیر به این کشور نپیوندد به دنبال تجزیه شبه قاره هند خواهد بود و دهلی نو نیز کشمیر را جزء لاینفک خود می‌داند و هر گونه تجزیه کشمیر را آغاز فروپاشی هند می‌داند. لذا این موضوع برای هر دو کشور بسیار اهمیت دارد و این اختلاف به سادگی قابل حل و فصل نیست. آنچه که طرفین را به سمت مدیریت بحران پیش می‌برد، صرفا بازدارندگی تسلیحات اتمی بود. البته هند بازیگری هوشمند است و تمایل ندارد بحران در حدی گسترش پیدا کند که مدیریت آن دشوار یا غیرممکن شود و به رشد اقتصادی این کشور لطمه بزند.

در آینده نیز بحران‌های این چنینی در روابط هند و پاکستان به‌وجود خواهد آمد؛ البته کشمیر اصلی‌ترین مساله بین دو کشور است، اما مسائل دیگر به صورت پیشران زمینه‌ساز وقوع تنش خواهند شد.

اگر قرار باشد بحران کشمیر حل شود، چند سناریو مطرح می‌شود؛ این منطقه یا باید به پاکستان ملحق شود یا به هند، یا باید تحت کنترل رسمی مرز هند و پاکستان دربیاید و یا باید یک کشمیر بزرگ‌تر شکل بگیرد و کل کشمیر هند و پاکستان تبدیل به یک منطقه شوند و درنهایت می‌تواند یک کشمیر کوچک‌تر شکل گرفته و بخشی در اختیار هند و بخشی در اختیار پاکستان قرار بگیرد. بنابراین سناریوهای حل بحران کشمیر بسیار دشوار می‌باشد و بعید است که به زودی حتی با میانجیگری آمریکا به سرانجام برسد.