عبدالقادر فایز در تحلیلی که مرکز مطالعات الجزیره منتشر کرد، نوشت: بیشترین چیزی که همکاری ایران و روسیه را در سوریه برجسته می‌سازد، آن است که این همکاری به شکل تدریجی با طبیعت چالش‌ها و اهداف هم‌سوی دو کشور و مداخله مستقیم نظامی متحول می‌شود. این اهداف را می‌توان در دفاع از نظام سوریه و جلوگیری از تغییر شرایط در سوریه به نفع غرب، جنگ با تروریسم و حفظ تمامیت ارضی سوریه خلاصه کرد.

در ادامه، نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه‌های هریک از دو کشور در پرونده سوریه بررسی می‌شود:

نقاط اشتراک

۱- هریک از دو کشور روسیه و ایران به دلایل تاریخی و ژئوپلیتیک به شکل آشکاری مخالف گسترش نفوذ غرب در خاورمیانه هستند و در راستای جلوگیری از ورود سوریه به حوزه نفوذ غرب همکاری می‌کنند.

۲- روسیه و ایران نگرانی مشترکی درباره ایده تغییر نظام‌ها با مداخله نظامی مستقیم بیگانگان به بهانه حمایت از نیروهای غیرنظامی و یا از طریق قطعنامه‌های بین‌المللی دارند.

۳- دیدگاه مشترکی نزد دو کشور درباره اجازه ندادن به جریان‌های افراطی مذهبی برای رسیدن به قدرت در سوریه وجود دارد؛ چراکه این امر از دیدگاه دو کشور خطر بزرگی برای منافع راهبردی آنان به شمار می‌رود. دراین‌باره روسیه تجربه بدی از جنبش‌ها و حرکت‌های مذهبی افراطی در منطقه شمال قفقاز همچون چچن، داغستان و انگوشیا دارد.

نقاط افتراق

۱- طرح‌های متعارض

حضور روسیه در سوریه بر اساس دو دیدگاه زیر است:

– مسکو سوریه را به‌عنوان اولویت اصلی و راهبردی جهانی خود قلمداد نمی‌کند و با سوریه به‌عنوان یکی از پرونده‌های راهبردی مهم باز میان خود و کشورهای غربی به رهبری آمریکا برخورد می‌کند.

– نیاز مبرم روسیه به تأکید بر نقش خود به‌عنوان یک قدرت بزرگ که از توانایی ایجاد و برقراری صلح در منطقه‌ای حساس همچون خاورمیانه برخوردار است.

از سوی دیگر ایران به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای، رهبری چندبعدی محوری از کشورها، جنبش‌ها، احزاب و سازمان‌هایی را که تحت شعار مقاومت و به رسمیت نشناختن رژیم صهیونیستی با یکدیگر متحد شده‌اند، در اختیار دارد. ازاین‌رو نگاه ایران به سوریه و بحران این کشور کاملاً با نگاه روسیه در تعارض است؛ به شکلی که این نگاه بیشتر راهبردی و کمتر پراگماتیک است و دلایل آن را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

– شکست سوریه و خروج این کشور از حوزه نفوذ ایران تنها به معنی از دست دادن یک هم‌پیمان نیست، بلکه سوریه به‌عنوان حلقه وصل دارای بیشترین اهمیت در این حوزه به شمار می‌آید.

– برخلاف روسیه، ایران خواهان آن است که در برابر محور غربی-عربی و ترکی پیروز از این کشور خارج شود.

۲- اولویت میدان و مذاکرات

درست است که روسیه و ایران بر حل‌وفصل سیاسی بحران سوریه اتفاق‌نظر دارند، اما در عمل نگاه‌های متفاوتی دراین‌باره وجود دارد.

دراین‌باره روسیه بر این باور است که میز مذاکرات و گفت‌وگوی سیاسی میان نظام سوریه و معارضان مسلح در اولویت است و میزان حضور نظامی محدود به تحقق موارد زیر است:

– تضمین عدم سرنگونی نظام سوریه باقدرت نظامی و حمایت از بقای نظام و شکست ایده توانایی مخالفان و کشورهای حامی آنان و قانع ساختن آن‌ها دراین‌باره که راه‌حل بحران سوریه نشستن بر سر میز مذاکرات است.

– مهندسی میدان نظامی در زمین تا برای راه‌حل سیاسی مناسب باشد و طرف‌های درگیر را به مذاکرات جدی سوق دهد.

– حذف گروه‌های مخالف راه‌حل سیاسی از طریق نظامی و هدف قرار دادن گروه‌هایی که از سوی جامعه جهانی به‌عنوان گروه‌های تروریستی شناخته‌شده‌اند.

از سوی دیگر دیدگاه ایران این است که به دلیل موارد زیر اولویت حل‌وفصل بحران سوریه در میدان قرار دارد:

– بحران سوریه باید از طریق نظامی حل‌وفصل شود؛ به شکلی که ابتکار عمل باید در دست نظام سوریه باشد و سپس طرف‌های درگیر را به مذاکرات حل‌وفصل مسالمت‌آمیز دعوت نمود.

– حل‌وفصل نظامی مسئله بر روی زمین، در برابر مخالفان مسلح و کشورهای حامی آن‌ها هیچ راهی به‌جز پذیرش مذاکرات باقی نمی‌گذارد.

– هم‌زمانی هرگونه مذاکرات سیاسی با مقابله نظامی در برابر تروریست‌های تکفیری و مجموعه‌های مخالف حل‌وفصل سیاسی

سناریوهای احتمالی

تمامی سناریوهایی که می‌توان درباره آن‌ها سخن گفت، مرتبط با حساب‌های واقعیت نظامی بر روی زمین و میز مذاکرات است و چه‌بسا سناریوی روند مذاکرات حل‌وفصل سیاسی در قزاقستان تاکنون تنها روند سیاسی است که با موافقت ایران روبرو شده است. مذاکرات آستانه مرحله دوم توافق ۳ جانبه اعلامیه مسکو به شمار می‌آید. با توجه به این روند، دو سناریو برای تعامل با بحران سوریه در مرحله آینده ترسیم می‌شود:

۱- سناریوی موفقیت مذاکرات

در صورت موفقیت، مذاکرات نتایج زیر را به همراه خواهد داشت:

– تشکیل دولت نجات ملی پس از سلب بخشی از اختیارات بشار اسد و باقی ماندن وی در سمت خود و اعطای اختیارات بشار اسد به نخست‌وزیر جدید که مرحله انتقالی را رهبری خواهد کرد.

– برخورد نظامی با تمامی گروه‌های مسلحی که در خارج از این راه‌حل باشند و به اعتبار تروریستی بودن آن‌ها در عرف بین‌الملل مشمول قانون آتش‌بس نشوند.

– آمادگی برای برگزاری انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی با نظارت بین‌المللی که پس از پایان دوره ریاست بشار اسد برگزار خواهد شد.

۲- سناریوی شکست مذاکرات آستانه

شکست مذاکرات آستانه به معنای بازگشت به روند عملیات نظامی در تمامی مناطق سوریه است و تاکنون موضع روسیه دراین‌باره به شکل علنی اعلام‌نشده است.

خلاصه

همکاری ایران و روسیه در سوریه در سایه وجود عناوین مشترک بزرگ، شکل جدیدی از شراکت راهبردی به خود گرفته است که به تاریخ طولانی بی‌اعتمادی میان دو طرف پایان می‌دهد. این امر بدون شک دستاورد مهمی برای ایران به شمار می‌رود و نفوذ منطقه‌ای ایران را افزایش می‌دهد.

انتشار مطلب به معنای رد یا تایید نظرات نویسنده از سوی سایت شورا نمی باشد.