اندیشکده استراتفور نوشت: این تمرین های نظامی از زمان آغاز آنها در اواسط دهه 1970، به عنوان بازتابی از روابط بین مسکو و طرف های غربی آن محسوب شده و پیش درآمد اقدامات نظامی و تکنیک های جنگ های آینده به شمار می رود.

از آموزش جنگ سرد تا نشانه های احیای روسیه

رزمایش زاپاد در عصر شوروی به عنوان زمینه های برای آزمایش سامانه های تسلیحاتی جدید، کاهش اهمیت قابلیت همکاری میان اعضای پیمان ورشو، و نمایش قدرت نظامی این کشور، انجام شد. به عقیده سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، این رزمایش در سال 1981 هنگامی به اوج خود رسید که بین 100 هزار تا 150 هزار نیروی نظامی شوروی در این رزمایش ها شرکت کرده و حمله به آلمان و آرایش حملات هسته ای علیه غرب را شبیه سازی کردند. پس از فروپاشی شوری، سرعت و شدت این رزمایش ها کاهش یافت اگرچه در بازه های زمانی مختلف همچنان ادامه داشت. اما در سپتامبر 2009، یعنی تنها یک سال پس از جنگ روسیه-گرجستان که ظهور روسیه به عنوان قدرت منطقه ای را رقم زد، رزمایش زاپاد همچون رویدادی منظم احیا شده و این بار با مشارکت بلاروس انجام شد. این دو کشور از آن زمان همواره در این رزمایش شرکت کرده اند.

این رزمایش نظامی در اولین سال انجام مشترک آن، به عنوان بزرگترین رزمایش مشترک محسوب می شد که روسیه در دوره پس از شوروی انجام می داد. بیانیه های رسمی اعلام کردند که 12500 پرسنل نظامی (7000- نفر8000 از بلاروس و 5000-6000 نفر از روسیه) به همراه تانک، خودروهای زرهی، توپخانه، 100 هواپیمای جنگنده و 20 کشتی جنگی در رزمایش سال 2009 شرکت کردند. این رزمایش در منطقه حساس پیرامون منطقه بالتیک انجام شد و نه تنها تهاجم به لهستان بلکه حمله هسته ای تاکتیکی به اعضای ورشو را شبیه سازی می کرد که مایه نگرانی کشورهای عضو ناتو شد. بلوک نظامی غرب تلاش کرد تا جت های جنگنده آلمان را برای جلوگیری از یک هواپیمای رادار روسی بفرستد که در طول رزمایش نزدیک حریم هوایی استونی پرواز می کرد.

روسیه و بلاروس رزمایش بعدی زاپاد را در سپتامبر 2013 انجام دادند. گسترش این رزمایش به همه شاخه های ارتش روسیه و همچنین واحدهای واکنش سریع سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) ، حاکی از آن است که این رزمایش بطور قابل توجهی از رزمایش قبلی بزرگتر بوده است، هرچند که تعداد دقیق آن جای بحث دارد. (طبق گزارش منابع رسمی تنها 12000 پرسنل شرکت کرده بودند اما مقامات نظامی غربی اظهار کردند حداقل دوبرابر این پرسنل در آن مشارکت داشتند). این رزمایش یک حمله توسط «تروریست های بالتیک» به بلاروس را شبیه سازی کرد که منجر به واکنش جنگ ترکیبی هوایی، دریایی و شهری شد و همانطور که تا آن زمان به سنت تبدیل شده بود، رزمایش با شبیه سازی حمله هسته ای، و این بار علیه سوئد، پایان یافت. از همه مهمتر، روسیه بیش تر همان تاکتیک هایی ( از جمله، استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین) را بکار گرفت که در رزمایش زاپاد 2013 تمرین کرده و دو سال بعد از آن وارد جنگ اکراین و سوریه شده بود.

ارسال پیام

در حال حاضر تنش ها بین روسیه و غرب درحالی افزایش می یابد که برای رزمایش زاپاد در 14-20 سپتامبر برنامه ریزی می شود. پس از آنکه روسیه در سال 2014 کریمه را ضمیمه خود کرد و به حمایت از نیروهای جدایی طلب اوکراین پرداخت، آمریکا و غرب نیروهای خود را در امتداد مرزهای اروپا تجهیز کردند. کشورهای غربی بصورت چرخشی پیوسته، گردانی متشکل از 1000 نیرو در کشورهای بالتیک و لهستان مستقر ساخته و حضور خود را در دریای سیاه افزایش دادند. همزمان، روسیه نیروهای خود را در امتداد مرزهای خود تقویت کرده و پشتیبانی امنیتی از متحدان منطقه ای خود و سرزمین های جداگانه را تشدید کرده است. اکنون که واشنگتن تحریم های خود علیه مسکو را وسیع تر ساخته است (و کرملین هم وعده پاسخ “نامتقارن” داده است)، روسیه به دنبال آن است که در رزمایش نظامی امسال خود پیامی به غرب ارسال کند.

ناظران غربی احتمال می دهند که رزمایش زاپاد آینده، بزرگترین این رزمایش ها از زمان اتخاذ شکل مشترک آنها خواهد بود. برخی از مقامات ناتو برآورد کرده اند که بیش از 100 هزار پرسنل نظامی در این رزمایش شرکت خواهند کرد. اگرچه این رقم احتمالا مبالغه آمیز است اما تعداد نیروهای شرکت کننده  یقینا از 12-13 هزاری که روسیه تخمین می زند، بیشتر خواهد بود. مقامات کشورهای نزدیک بالتیک اظهار نگرانی کرده اند که روسیه در واکنش به تقویت ناتو در منطقه، از این رزمایش ها برای تثبیت حضور نظامی دائمی خود در بلاروس استفاده کند. مقامات اوکراین در مورد برنامه ریزی روسیه برای استفاده از سامانه های دفاع هوایی در مرز اوکراین با بلاروس هشدار داده اند و حتی میخائیل ساکاشویلی، رئیس جمهور پیشین گرجستان، هشدار داد که روسیه بلاروس را طی رزمایش های زاپاد «ضمیمه» خود خواهد کرد.

زاپاد 2017: یک خطر احتمالی

تاسیس پایگاهی دائمی در بلاروس یا تصرف این کشور به این منظور، احتمالا جزء راهبرد جنگ ترکیبی مسکو علیه غرب باشد. با این حال، هر دو سناریو محتمل است. بلاروس هم اکنون به عنوان عضو سازمان پیمان امنیت جمعی و دولت متحد روسیه ، یکی از مهمترین متحدان امنیتی مسکو بشمار می رود. درنتیجه، روسیه با الحاق بلاروس چیز زیادی بدست نمی آورد. علاوه بر این، چشم انداز پایگاه نظامی روسیه در بلاروس برای مردم این کشور نیز ناخوشایند است، بطوری که، به دنبال شایعه ایجاد پایگاه هوایی توسط مسکو در شهر لیدا در بلاروس، معترضان در کشورهای شوروی سابق به خیابان ها ریختند و پرزیدنت الکساندر لوکاشنکو با حضور دائمی روسیه مخالفت کرد. (درعوض، لوکاشنکو ترجیح می دهد روابط امنیتی کشور خود را با روسیه از طریق پیگیری طرح های مشترک دفاع هوایی و خرید هواپیماهای جنگنده روسی تقویت کند.)

به همین ترتیب، روسیه احتمالا از زاپاد 2017 به عنوان پوششی برای آغاز اقدامات تهاجمی در اوکراین یا کشورهای بالتیک استفاده نخواهد کرد. حمله به منطقه بالتیک ناقض ماده 5 ناتو خواهد بود و حمایت غیر مستقیم از جنگ در شرق اوکراین تلاشی است که در مقایسه با حمله مستقیم به این کشور، هزینه کمتری برای روسیه به دنبال دارد. مضاف براین، ده ها کشور عضو ناتو ( از جمله کشورهای حوزه بالتیک) برای مشاهده این رزمایش دعوت شده اند و بعید است که روسیه جلوی این مخاطبان زیاد و محتاط، به قمار تهاجمی آشکاری دست بزند. با این حال، کشورهای حوزه بالتیک با تاکید بر اندازه، عظمت و خطر احتمالی رزمایش زاپاد، توانسته اند حمایت مضاعف کشورهای غربی را بدست آورند –که از نظر آنها مانوری راهبردی است. ناتو وعده داده است که حفاظت هوایی را در این منطقه افزایش دهد و واشنگتن اعلام کرده است که یک گروهان نیروی هوایی در استونی مستقر خواهد کرد. همینطور، مایک پنس، معاون رئیس جمهور آمریکا، اظهار کرده است که آمریکا درحال بررسی استقرار موشک در منطقه بالتیک است.

با این وجود، حتی اگر روسیه در طول رزمایش زاپاد از اقدام تهدیدآمیز و فاجعه بار خودداری کند، بازهم می تواند از این رزمایش ها برای تمهید اقدام نظامی در آینده استفاده کند. احتمال دارد که نیروهای روسیه پس از پایان رزمایش، برای تقویت موقعیت امنیتی مسکو در منطقه، تجهیزات نظامی و سامانه های تسلیحاتی را در بلاروس باقی بگذارند. همچنین، روسیه می تواند پس از پایان زاپاد، حضور وسیع نیروهای خود را در منطقه جداگانه کالینینگراد یا در بخش های غربی سرزمین وسیع خود حفظ کند ( مناطقی که به لحاظ سیاسی تنش زیادی ایجاد نمی کنند). به هر حال، با همه نگرانی ها و توجه غرب به رزمایش زاپاد، کرملین می تواند از این فرصت برای آماده سازی نیروهای خود برای تقویت نیروهای نظامی اش در درگیری های موجود، نظیر درگیری های شرق اوکراین، استفاده کند.

رزمایش زاپاد به الحاق و تهاجمی که اوکراین و کشورهای بالتیک از آن بیمناک هستند، منجر نخواهد شد. با این حال، این رزمایش عملکرد نمادین و عملی روسیه در پاسخ به غرب محسوب شده و روسیه را برای اقدامات آینده مهیا می سازد. بدون شک، این رزمایش به تجهیز نظامی روسیه و غرب در برابر یکدیگر دامن زده و همزمان نشان می دهد که روسیه قدرت نظامی خود را کجا و چگونه بکار خواهد برد.