عزیز حاتم زاده – دانشجوی دکتری روابط بین الملل

نویسنده معتقد است که هر کدام از این فرهنگ ها و ملت ها نظم مد نظر خود را اصیل و معتبر دانسته و آن را پی گرفته اند. ضعف فناوری و پایین بودن ارتباطات نیز مانع از شکل گیری دیدگاه واحد در قبال نظم شده است.

اصول نظم کنونی مبتنی بر وستفالیا که در جهان حاکم بود نیز امروزه تقریبا در همه مناطق به چالش کشیده شده است و ملت ها و مناطقی که نقش اندکی در تدوین و شکل گیری این نظم غربی – آمریکایی و اصول آن داشته اند، تمایل دارند آن را تغییر دهند.

کیسینجر با تمایز بین سه نوع نظم جهانی، بین المللی و منطقه ای، و اعلام اینکه نیاز دنیای مدرن یک نظم جهانی جهان گستر است این سوال را مطرح می کند که آیا این ملت ها با فرهنگ ها و تاریخ متفاوت می توانند به یک نظام مشترک و مشروع برسند؟

او معتقد است که موفقیت در این زمینه نیازمند رویکردی است که هم تنوع شرایط انسانی را در نظر بگیرد و هم نیاز آزادیخواهی انسان را. از این منظر، نظم باید ترویج داده شود نه اینکه تحمیل گردد.

کتاب شامل 9 فصل است. در فصل اول با عنوان”اروپا: نظم جهانی کثرت گرا”، نویسنده به بررسی مبانی و روند شکل گیری نظم اروپایی پرداخته و معتقد است که از زمان فروپاشی امپراتوری روم “کثرت گرایی” تبدیل به خصیصه نظم اروپایی شد. روند شکل گیری و تداوم این نگرش به نظم و به اوج رسیدن آن در معاهدات صلح وستفالی بحث اصلی این فصل است.

فصل دوم با عنوان “نظام موازنه قدرت در اروپا و پایان آن؛ معمای روسیه” به بررسی نقش روسیه در تعاملات جهانی و وضعیت نظم در اروپا می پردازد. نقشی که کیسینجر آن را معما گونه و مبهم توصیف کرده و معتقد است از زمان پتر کبیر تا کنون با وجود برخی نوسانات همچنان تداوم دارد. این فصل همچنین به تحول سیستم اروپا از دولت محوری به سمت اتحادیه اروپا اشاره کرده و این اقدام را در راستای به چالش کشیدن اصل دولت محوری نظم وستفالیایی تعبیر می کند.

“اسلام گرایی و خاورمیانه: جهانی در بی نظمی” عنوان فصل سوم است که نویسنده در آن ضمن اشاره به شرایط کنونی در خاورمیانه، الگوی نظم جهانی مد نظر اسلام را مورد بررسی قرار داده و ماموریت برقراری نظم واحد و یکپارچه جهانی را در قالب امت واحد مهمترین ویژگی آن می داند.

فصل چهارم با عنوان “ایالات متحده و ایران: رویکردها به نظم” به بررسی اختلاف و تضاد نظم های بین المللی مد نظر جمهوری اسلامی ایران و آمریکا می پردازد. و با اشاره به دیدگاه های دولتمردان جمهوری اسلامی ایران، الگوی نظم مد نظر ایران را به عنوان رقیب و بدیلی برای نظم جهانی آمریکایی معرفی می کند. به اعتقاد نویسنده، انقلاب اسلامی باعث شد که ایران از دولتی که نظم وستفالی را پذیرفته بود، تبدیل به دولتی شود که پیرو نظم اسلامی است.

فصل پنجم با عنوان” چندگانگی آسیا” به توضیح تعدد فرهنگ ها، مذاهب و امپراتوری ها در قاره آسیا پرداخته و ضمن بیان اینکه این قاره برای قرن ها قربانی یک نظم جهانی تحمیلی اروپایی و استعماری بود، معتقد است که ملل آسیایی این نظم را چندان متعلق به خود ندانسته و الگوهای متفاوتی از آن ارائه می دهند.

فصل ششم نیز با عنوان “به سوی یک نظم آسیایی: مواجهه یا مشارکت؟” با اشاره به رویکردهای مختلف در آسیا درباره نظم، دورنمای تحولات در منطقه به ویژه نقش و جایگاه چین در آینده نظم منطقه ای و جهانی را بررسی می کند.

پس از بررسی نظم های مدنظر اروپا، روسیه، اسلام و چین،  فصل هفتم با عنوان “به نمایندگی از بشریت: ایالات متحده و مفهوم آن از نظم” به بررسی دیدگاه آمریکا به عنوان کشوری که به زعم نویسنده نقش اصلی را در استقرار نظم کنونی بین المللی دارد پرداخته است. نظمی که اگرچه بر اصول وستفالی مبتنی است، اما آمریکا به آن مساله گسترش صلح از طریق دموکراسی و جهانی کردن ارزشهای خود را افزود.

فصل هشتم نیز با عنوان “ایالات متحده: ابرقدرت خیرخواه” به تلاش آمریکا برای ایفای نقش یک ابرقدرت خیرخواه و جهان گستر کردن نظم مد نظر خود بعد از جنگ جهانی دوم می پردازد.

فصل نهم با عنوان “فناوری، موازنه و آگاهی انسانی” به دانش و فناوری به عنوان مفاهیم اصلی عصر حاضر توجه می کند که برای اولین بار در تاریخ هم امکان برقراری ارتباطات بین همه انسان ها و جوامع را به صورت نامحدود فراهم کرده و هم باعث ایجاد سلاح هایی شده که قادر به نابودی جهان است. به طور خاص،  نقش و تاثیر سلاح های اتمی، فضای مجازی و اینترنت و همچنین تحول در آگاهی انسانی بر نظم جهانی مورد بررسی قرار می گیرد. تحولاتی که که هم همکاری دولت ها را تسهیل و هم حتی آن را الزامی کرده است.

کیسینجر در پایان نتیجه می گیرد که نظمی که توسط دولت های غربی شکل گرفته و جهانی اعلام شده است، امروزه با شیوه های گوناگون به چالش کشیده شده است. هنجارهای آن (حقوق بشر، حقوق بین الملل، دموکراسی) در سطح جهانی درک می شوند، اما اجماعی درباره کاربرد و مصادیق آن وجود ندارد.

با توجه به چالش های مشترکی مانند گسترش سلاح های کشتار جمعی، دولت های ورشکسته و مسائل زیست محیطی و لزوم همکاری و همچنین برای جلوگیری از تراژدی های گذشته، او پیشنهاد می کند تا قدرت با مشروعیت در آمیخته شود و نظمی ایجاد شود که نه تنها بر قدرت بلکه بر مشروعیت مبتنی باشد.

او معتقد است که معمای عصر ما ساختارهای داخلی متفاوت کشورها و معیارهای متضاد آنان است. اما یک نظم جهانی دولتی که شان انسانی و همچنین تنوع حکومت ها و همکاری بین المللی را بر اساس قواعد پذیرفته شده مورد تایید قرار دهد، باید امید و آرزوی بشر باشد.

وی نقش آمریکا را در تحقق چنین نظمی حیاتی می انگارد، اما تصریح می کند هیچ کشوری نمی تواند به تنهایی آن را ایجاد کند و می گوید دستیابی به یک نظم جهانی واقعی نیازمند این است که اعضای آن ضمن حفظ ارزش های خود به یک فرهنگ ثانوی دست یابند که جهانی، ساختاری و قانونی باشد. مفهومی از نظم که بالاتر از آرمان های هر ملت یا منطقه باشد.

نقد کتاب

کتاب کیسینجر مورد توجه گسترده محافل آکادمیک، رسانه ای و همچنین سیاستمداران قرار گرفته است و در چند ماهی که از انتشار آن می گذرد، عنوان پرفروش ترین کتاب روابط بین الملل را از آن خود کرده است.  بسیاری نیز بر آن نقد نوشته اند.

برای نمونه در یکی از نقدها درباره کتاب آمده است که این کتاب بر نظم جهانی آینده تاثیر خواهد گذاشت، زیرا روسای جمهور آینده آمریکا آن را مطالعه می کنند و در تصمیم گیری های خود مد نظر قرار خواهند داد.

کیسینجر در این کتاب برخلاف هانتینگتون با بررسی چهار مدل نظم چینی، اروپایی، اسلامی و آمریکایی تقابل و رویارویی این تمدن ها را ناگزیر نمی داند. همچنین در برابر ایده پایان تاریخ فوکویاما، او معتقد است که همچنان تاریخ و هویت است که نگرش هر ملتی را شکل می دهد.

کیسینجر ویژگی های یک نظم جهانی بی سابقه و مسیر حرکت به سوی آن را نشان می دهد. نظمی که چین و آمریکا سهم عمده ای در شکل گیری آن خواهند داشت. در واقع، از نگاه او، آمریکا باید نقشی شبیه یک دولت موازنه گر را ایفاء کند.

برای این مهم آمریکا باید بین رویکردهای دوگانه و متداوم خود به سیاست خارجی یعنی رویکرد رئالیستی و منفعت محور خود و رویکرد آرمان گرا و رسالت محور خود دست به انتخاب بزند. موضوعی که چندان راحت نیست و این کشور تاکنون نتوانسته است به آن تحقق ببخشد.