وزارت دفاع ترکیه روز جمعه 21 تیرماه اعلام کرد، آنکارا اولین سری قطعات سامانه دفاعی اس ۴۰۰ را دریافت و آن‌ها را به پایگاه هوایی مورتد در استان آنکارا منتقل کرد. مسکو و آنکارا در سال ۲۰۱۷ توافقنامه واگذاری سامانه‌های اس ۴۰۰ را امضا کردند که این اقدام با انتقاد شدید آمریکا مواجه شد. واشنگتن آنکارا را تهدید کرد که در صورت خرید این سامانه در فهرست سیاه آمریکا قرار می‌گیرد.

اجرایی شدن خرید سامانه موشکی اس 400 روسیه توسط ترکیه، جدیت آنکارا را در به منصه ظهور گذاشتن تصمیم خود نشان داد. به نظر می‌رسد به لحاظ روانی، اثرات اجرایی شدن این قرارداد بین ترکیه و روسیه به شخص رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه برمی‌گردد و نمایانگر آن است که وی در این رابطه می‌کوشد تا سیاست مستقلی را به نمایش بگذارد.

اما درباره چارچوب بحث دامنه‌دار سامانه موشکی اس 400 و این مسئله که گره‌ها و نقاط اختلافی بین آمریکا و ترکیه و ناتو و ترکیه دراین‌باره کدام است و چرا این مسئله در حال تبدیل‌شدن به یک چالش جدی بین آمریکا، ناتو و ترکیه است، باید به چند نکته توجه داشت.

اولین نکته به اهداف ترکیه از خرید سامانه موشکی اس 400 بازمی‌گردد؛ هدف مهم ترکیه در این رابطه بحث تجهیز ارتش این کشور به جنگ‌افزارهای جدید نظامی است و در این چارچوب ترکیه به دنبال آن است تا انتقال فناوری یا تولید مشترک جنگ‌افزار با طرف‌های اروپایی، آمریکا و روسیه داشته باشد.

مسئله دوم اینکه ترکیه به دنبال تعدد منابع تأمین تسلیحات و تجهیزات نظامی خود است و در همین چارچوب، قراردادهایی که با روسیه برای خرید اس 400 امضا کرده، تبدیل به چالشی در میان متحدان غربی ترکیه شده است که چگونه ترکیه‌ای که عضو ناتو و متحد غرب است، گرایش روسی در تأمین تجهیزات نظامی پیدا کرده است. غربی‌ها این مسئله را مخل در نوع قراردادها و همکاری‌های ترکیه با ناتو ارزیابی کرده‌اند.

مسئله سوم اینکه به نظر می‌رسد که ترکیه با خرید اس 400 از یک‌سو می‌کوشد نقدی به مواضع آمریکا در تأخیر بیش‌ازحد در تحویل سامانه پاتریوت داشته باشد و از سوی دیگر قصد دارد نمایی از استقلالش در تصمیم‌گیری‌های نظامی را فراتر ازآنچه آمریکا و ناتو تعیین می‌کنند، نشان دهد.

اکنون این پرسش مطرح است که دلایل انتقاد آمریکا و ناتو از ترکیه چیست و چرا آمریکا اعلام کرده است که ترکیه را در صورت خرید اس 400 مورد تحریم قرار می‌دهد و ناتو نیز موضع‌گیری تندی داشته است؟

اولین عامل به این بازمی‌گردد که ترکیه عضو ناتو و متحد غرب در چندین دهه گذشته بوده و همکاری‌های نظامی و همفکری‌ها در زمینه امنیت نظامی و اطلاعاتی در قالب همان سیاست‌هایی بوده که ناتو تعریف می‌کرده و لذا عدول از آن و یا ورود یک عضو غیر ناتویی به همکاری با یک عضو ناتو می‌تواند برای کشورهای عضو ناتو نگران‌کننده باشد. حتی از سوی ناتو این احتمال مطرح شده که شاید بعدها دیگر اعضا نیز ترغیب و تشویق شوند که به خرید سامانه‌هایی چون اس 400 روی آورند.

مسئله دوم اینکه آمریکایی‌ها اعلام کرده‌اند که این اقدام ترکیه می‌تواند در روند همکاری‌های واشنگتن-آنکارا در قراردادهای نظامی مانند ساخت قطعات اف 35 اختلالاتی ایجاد کند و ازاین‌رو آمریکا اعلام کرده که اگر ترکیه با روسیه قرارداد ببندد، در آن شرایط نمی‌تواند با آمریکا قرارداد نظامی داشته باشد که این ممکن است پایانی بر همکاری واشنگتن-آنکارا در ساخت قطعات اف 35 و فروش همین هواپیما به ترکیه باشد. همچنین این مسائل ممکن است بر همکاری‌های استراتژیک دو کشور نیز تأثیر بگذارد.

مسئله دیگر آنکه هم ناتو و هم آمریکا نگران هستند که این همکاری به لحاظ تبادل اطلاعات امنیتی یا نظامی منجر به دسترسی‌ روسیه به بخشی از اطلاعات امنیتی و نظامی ناتو و آمریکا در ترکیه شود.

بنابراین در قالب این موضوع این نگرانی‌ها جدی شده و این احتمال مطرح است که آمریکا تحریم‌هایی را علیه ترکیه اعمال کند. در حال حاضر قرارداد تحویل شماری از قطعات اف 35 در چارچوب همکاری‌هایی که آمریکا با 9 طرف خود ازجمله ترکیه دارد، ممکن است تحت تأثیر اقدام آنکارا در خرید اس 400 قرار بگیرد و آمریکا تغییراتی در برنامه‌اش ایجاد کند. هرچند اردوغان گفته که ترکیه در قالب همکاری تسلیحاتی با روسیه به دنبال یافتن گزینه جایگزینی به‌جای کشورهای دیگر نیست، بلکه به گفته اردوغان، شرایط منطقه‌ای و وضعیت سیستم هوایی و موشکی ترکیه اقتضا می‌کرده که این کشور در جهت تجهیز و تقویت خود به سامانه جدید موشکی اقدام کند؛ به‌خصوص که آمریکایی‌ها هم در تحویل پاتریوت کارشکنی‌هایی داشتند.

درنهایت به نظر می‌رسد که یک هدف مهم ترکیه در خرید اس 400 جدای از تقویت سیستم موشکی‌، «بیشینه کردن» توان نظامی و تجهیزاتی خود با هدف تأثیرگذاری بر برخی معادلات منطقه‌ای چه در منطقه خاورمیانه و چه در مدیترانه شرقی است. درواقع آنکارا از این طریق شاید به دنبال افزایش توان چانه‌زنی است. تنش‌هایی که اخیراً بین ترکیه با قبرس و اروپا بر سر بحث حفاری و استخراج گاز از سواحل قبرس پیش‌آمده یا تنش‌ها بین ترکیه و یونان سؤال‌برانگیز است؛ لذا با توجه به این تنش‌ها شاید ترکیه به‌نوعی به دنبال توازن توان نظامی خود در منطقه و نشان دادن تصمیم به داشتن سیاستی مستقل در برابر اروپا باشد.