برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

به دنبال بمباران‌های اخیر ارتش ترکیه، خسارات قابل توجهی به اموال و زیرساخت‌های دهوک وارد شده و اوضاع انسانی نیز رو به وخامت گذاشته است، به‌طوری‌که هم‌اکنون به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارد.

گفته می شود ترکیه 5 الی 10 هزار نیروی نظامی و حدود 80 پایگاه نظامی در شمال عراق دارد که به‌صورت یک‌جانبه و بدون هرگونه توافق امنیتی در استان‌های اربیل، دهوک و نینوا احداث کرده و بعضاً نیز تا عمق 40 الی 105 کیلومتری خاک عراق امتداد یافته‌اند.

حملات هوایی و زمینی ارتش ترکیه به خاک عراق در سال 2024 نسبت به سال قبل افزایش قابل ملاحظه‌ای داشته است. به‌طوری‌که گفته شده در شش ماه گذشته، نزدیک به 1100 حمله در اقلیم کردستان انجام داده است. این درحالی است که ترکیه در سال 2023 حدود 1500 حمله انجام داده بود.

طبق برآوردهای موجود، با توجه به روند رو به رشد عملیات نظامی ارتش ترکیه در عراق، در صورتی که این عملیات‌ها متوقف نشود، در آینده نزدیک بیش از 600 روستای منطقه اقلیم که در تیررس نیروهای نظامی ترکیه هستند، خالی از سکنه خواهند شد.

با وجود هشدارهای مکرر گروه‌های مقاومت اسلامی، احزاب و جریان‌های مختلف سیاسی و دولت عراق مبنی بر خروج نیروهای نظامی ترکیه از این کشور، اما آنکارا نه تنها تاکنون هیچ اقدامی برای توقف عملیات و خروج نیروهای نظامی خود از خاک عراق انجام نداده، بلکه با پیشروی بیشتر در اقلیم کردستان و احداث پایگاه‌های مختلف و جدید، جای پای خود را در این کشور محکم تر کرده است.

درخصوص عملیات نظامی ترکیه در شمال عراق، سه موضوع حائز اهمیت است:

یک؛ دولت ترکیه مدعی است که با هدف مقابله با تروریست‌های پ‌ک‌ک با هماهنگی دولت عراق، اقدام به انجام حملات زمینی و هوایی در مناطقی از شمال این کشور می‌کند. و اين در حالي است که بسیاری در داخل عراق مخالف انجام چنین حملات و عملیاتی هستند.

به عنوان مثال، «عقیل الردینی» عضو ائتلاف نصر در پارلمان عراق در اظهاراتی گفته است که “نگرانی گسترده‌ای از نفوذ اخیر ترکیه به خاک عراق وجود دارد، چراکه این کشور ایست بازرسی‌های نظامی و گشت‌هایی را ایجاد کرده و در راستای ایجاد پایگاه‌های نظامی جدید تلاش می‌کند.”

مقاومت اسلامی عراق نیز که «مهم‌ترین رکن مبارزه با تروریسم» در این کشور به شمار می‌رود، بارها اعلام کرده است که مخالف هر نوع حضور و عملیات نظامی ترکیه در هر نقطه‌ای از عراق به بهانه مقابله با تروریسم است.

دو؛ مسأله بعدی و مهم‌تر اینکه هیچ «مرزبندی» مشخصی بین عملیات‌ به‌اصطلاح ضدتروریستی دولت ترکیه در خاک عراق با اقداماتی که منجر به حضور غیرقانونی و اشغال مناطقی از خاک این کشور شده است، وجود ندارد؛ این همان نکته‌ای که است که باعث «نگرانی‌های زیاد» نه تنها در داخل عراق بلکه در منطقه شده است.

اگر هدف واقعی ترکیه از عملیات نظامی در عراق مقابله با تروریسم باشد، اولاً، این کار باید با توافق دولت عراق یا اقلیم کردستان و یا گروه‌های مقاومت صورت بگیرد که عملاً این‌گونه نیست. ثانیاً، خسارات و تلفات عملیات نظامی ترکیه در ابعاد زیرساختی و انسانی نشان می‌دهد که انجام چنین عملیاتی بيش از آن که باعث نابودی تروریست‌ها و دفع خطر آن‌ها شود، خسارات زیادی به اموال عمومی وارد کرده و باعث کشته و زخمی شدن ده‌ها غیرنظامی شده است.

سه؛ همان‌طور که اشاره شد؛ ترکیه در چارچوب عملیات نظامی علیه پ.ک.ک که از ژوئن ۲۰۲۱ آغاز شده است، با نزدیک به 10 هزار سرباز، ده‌ها پایگاه نظامی تا عمق 105 کیلومتری عراق احداث نموده و بخش‌های مختلفی از شمال عراق از جمله ده‌ها روستا در دهوک را به اشغال خود درآورده است.

تنها در هفته‌های اخیر بیش از 140 روستای شمال اقلیم کردستان، به دلیل حملات هوایی و توپخانه ای ترکیه تخلیه شده‌اند که علي الاصول این اقدامات هیچ سنخیت و یا تناسبی با ادعای ضدتروریستی دولت ترکیه در عراق ندارد.

ضمن اینکه  گفته مي شود ترکیه در پیشبرد عملیات‌های نظامی خود در شمال عراق هیچ‌گونه توجهی به حساسیت‌ها و ملاحظات داخلی عراق و افکار عمومی این کشور ندارد که این به معنای نقض تمامیت ارضی و حاکمیت ملی عراق است.

با  توجه به نكات فوق می توان نتیجه گرفت که سیاست مقابله با تروریسم ترکیه در عراق درواقع «پوششی» برای پیشبرد اهداف «راهبردی و بلندمدت» این کشور در خصوص شمال عراق از جمله دستیابی به منابع نفت و گاز، بحران‌سازی با هدف گرفتن امتیازهای سیاسی و همچنین همراه‌سازی افکار عمومی داخلی در روندهای سیاسی و نیز تحقق ادعاهای تاریخی و ارضی با بهره‌برداری از خلاء قدرت در عراق است.

اقدامات نظامی آنکارا در عراق آن هم در شرایطی که ترکیه با مشکلات زیادی در حوزه‌های اقتصادی مواجه است و در داخل عراق نیز مخالفت‌های زیادی با انجام چنین حملاتی وجود دارد، علاوه‌براینکه خطر وقوع یک «جنگ تمام عیار» در کردستان عراق را تداعی می کند، قطعاً در آینده چالش‌های مهمی برای دولت ترکیه به‌ویژه از ناحیه افکار عمومی به‌وجود خواهد آورد.

این در حالی است که این حملات نه تنها به ریشه‌کن شدن تروریسم در عراق کمکی نمی‌کند، بلکه بیش از پیش باعث گسترش بی‌ثباتی و ناامنی در عراق و متعاقب آن در منطقه می‌شود.

سیاست ایران در مقابله با تروریسم یک الگوی موفق در این زمینه است. جمهوری اسلامی بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کشور منطقه است که در بیش از ده سال گذشته در خط مقدم مقابله با تروریسم به‌خصوص در سوریه و عراق قرار داشته است که این کار در چهارچوب سازوکارهای قانونی و با هماهنگی دولت های مربوطه انجام می‌شود و تاکنون هم دستاوردهای بزرگی داشته است.

اقدامات ضدتروریستی ایران که با هماهنگی دمشق و بغداد و حتی اقلیم کردستان انجام شده است، نه تنها هیچ خسارتی به اموال و زیرساخت‌های عمومی نزده و حتی به اشغال یک متر از خاک این کشورها نینجامیده، بلکه باعث نابودی موجودیت میدانی داعش در این کشورها شده است.