آرمان علوی‌نژاد – کارشناس حقوق محیط زیست

هدف‌گیری عمدی تأسیسات آب‌شیرین‌کن، شبکه‌های برق و زیرساخت‌های حیاتی نه تنها نقض آشکار قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه است، بلکه قماری خطرناک برای ثبات کل منطقه به شمار می‌رود.

نقض سیستماتیک حقوق بین‌الملل بشردوستانه

ماده ۵۴ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو (۱۹۷۷) به صراحت بیان می‌دارد: «حمله به تأسیسات و موادی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری است، از جمله تأسیسات آب و برق، ممنوع است.» همچنین ماده ۵۲ همین پروتکل، حملاتی را که عمداً زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف قرار دهند، به عنوان «حمله غیرقانونی و نامتناسب» طبقه‌بندی می‌کند.

اقدام آمریکا و رژیم اسرائیل در حمله به آب‌شیرین‌کن قشم (۷ مارس) و متعاقباً تهدید به نابودی تأسیسات آب و برق ایران توسط دونالد ترامپ، مصداق بارز «نقض عمدی و سیستماتیک» این قواعد است. دیوان بین‌المللی کیفری (ICC) هم در بند ۲ ماده ۸ اساسنامه رم (۱۹۹۸) و هم در رویه قضایی خود، «حمله عمدی به تأسیسات غیرنظامی» را به عنوان «جنایت جنگی» طبقه‌بندی کرده است.

الگوی غزه: سابقه‌ای آشکار برای جنایت علیه بشریت

رژیم اسرائیل طی جنگ غزه (۲۰۲۳-۲۰۲۴) به وضوح این الگو را پیاده کرد. بر اساس گزارش‌های یونسکو و دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل، رژیم اسرائیل به صورت سیستماتیک تأسیسات آب، برق، بیمارستان‌ها و مدارس را در نوار غزه هدف قرار داد. سازمان ملل متحد در گزارش فوریه ۲۰۲۴ خود اعلام کرد که «۹۵ درصد جمعیت غزه به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند» و این اقدامات می‌تواند مصداق «پاکسازی قومی» و «جنایت علیه بشریت» باشد.

دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) در رأی موقت خود در ژانویه ۲۰۲۴ (ابتکار آفریقای جنوبی در برابر رژیم اسرائیل) به صراحت گفت که اقدامات رژیم اسرائیل در غزه «ممکن است مصداق نسل‌کشی باشد» و دستور توقف حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی را صادر کرد. اما رژیم اسرائیل نه تنها به این حملات ادامه داد، بلکه اکنون آمریکا نیز تهدید کرده در ایران همان دکترین را به کار می‌گیرد.

ترامپ، دکترین «نابودی تمدن» و بی‌عملی جامعه جهانی

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نه تنها این اقدامات را پنهان نکرد، بلکه آنها را به عنوان یک استراتژی رسمی تبلیغ کرد. او به صورت علنی با تهدید به نابودی تأسیسات برق و آب‌شیرین‌کن ایران تهدید کرد ایران را به «عصر حجر» برمی‌گرداند «یک تمدن کامل را یک شبه» نابود می‌کند.

این اظهارات به صراحت نقض آشکار حقوق بین‌الملل است، به طوری که برای مثال، ماده ۲۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی هرگونه تبلیغ برای جنگ و ترویج خشونت علیه غیرنظامیان را ممنوع اعلام کرده؛ و ماده ۳۰ اعلامیه جهانی حقوق بشر  هم که می‌گوید هیچ دولتی حق ندارد به بهانه جنگ، حقوق بنیادین بشر (از جمله حق دسترسی به آب) را نادیده بگیرد، نقض کرده است.

واکنش ضعیف جامعه جهانی: محکومیت بدون اقدام

سازمان ملل در قبال این تهدیدات، تنها بیانیه‌های بی‌خاصیت صادر کرد. اما تجربه نشان می‌دهد که «محکومیت‌های ظاهری» بدون مکانیسم‌های اجرایی، تأثیری بر سیاست‌های آمریکا و رژیم اسرائیل ندارد. دلیل آن روشن است: حق وتوی آمریکا در شورای امنیت، هرگونه قطعنامه الزام‌آور علیه واشنگتن یا تل‌آویو را مسدود می‌کند.

جامعه بین‌الملل در عمل نشان داده که در برابر جنایات جنگی قدرت‌های بزرگ، ناتوان یا بی‌اراده است. همان‌طور که در غزه شاهد بودیم، بیش از 70 هزار غیرنظامی کشته شدند، اما هیچ اقدام عملی مؤثری از سوی شورای امنیت صورت نگرفت. این بی‌عملی، پیام روشنی به آمریکا و رژیم اسرائیل داد: «می‌توانید با خیال راحت به نقض حقوق بین‌الملل ادامه دهید.»

آسیب‌پذیری منطقه

داده‌های دقیقی از میزان وابستگی کشورهای منطقه به زیرساخت‌های حیاتی و ذخایر آب وجود دارد. این داده‌ها نشان می‌دهد که منطقه با چنین وضعیتی روی یک بمب ساعتی نشسته است:

تحلیل این داده‌ها نشان می‌دهد کشورهای حاشیه خلیج فارس در لبه پرتگاه قرار دارند.

۱. امارات، قطر، کویت و بحرین: این کشورها با وابستگی ۸۵ تا ۹۰ درصدی به آب‌شیرین‌کن‌ها و ذخیره کمتر از یک هفته، به شدت آسیب‌پذیر هستند. یک حمله موفق به دو یا سه تأسیسات اصلی می‌تواند کل جمعیت این کشورها را در عرض ۵ روز بدون آب کند. این نه فقط یک فاجعه انسانی، بلکه فروپاشی کامل نظم اجتماعی و سیاسی را به دنبال خواهد داشت.

۲. عربستان سعودی: با ۷۰ درصد وابستگی و ذخیره ۵ تا ۷ روز، وضعیتی کمی بهتر، اما همچنان بحرانی دارد. ریاض، پایتخت این کشور، به طور کامل به آب‌شیرین‌کن‌های خلیج فارس وابسته است و هرگونه اختلال در آنها، زندگی ۷ میلیون نفر را تهدید می‌کند.

۳. تاب‌آوری نسبی ایران: ایران با وابستگی کمتر به آب‌شیرین‌کن (حدود ۳۰ درصد عمدتاً در سواحل جنوبی) و ذخیره نسبتاً بیشتر (۲ تا ۴ هفته در برخی مناطق)، از نظر ساختاری تاب‌آورتر است. اما نکته کلیدی اینجاست که ایران سال‌هاست با «بحران کم‌آبی» دست و پنجه نرم می‌کند و تجربه کافی در این حوزه اندوخته است. بنابراین ایران شاید از نظر زیرساخت طبیعی با وضعیت شکننده‌ای دست و پنجه نرم‌ کند، اما از نظر زیرساخت مصنوعی آسیب‌پذیری کمتری دارد.

فاجعه در کمین همسایگان ایران

در نخستین سناریو، اگر آمریکا و رژیم اسرائیل به حملات خود به زیرساخت ادامه دهند، اولین قربانیان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس خواهند بود. این کشورها به دلیل تمرکز بالای تأسیسات آب‌شیرین‌کن در نقاط محدود و ساحلی، به راحتی هدف قرار می‌گیرند. پیامدهای آن:

• بحران انسانی فوری: میلیون‌ها نفر در عرض ۳ تا ۷ روز بدون آب آشامیدنی می‌مانند.
• فروپاشی نظام بهداشت و درمان: بیمارستان‌ها بدون آب غیرفعال می‌شوند.
• بیماری‌های واگیردار: وبا، حصبه و اسهال خونی شیوع پیدا می‌کند.
• شورش‌های اجتماعی: در کشورهایی که دولت‌ها بر اساس «قرارداد اجتماعی تأمین امنیت در برابر خدمات» اداره می‌شوند، فروپاشی تأمین آب می‌تواند به فروپاشی سیاسی و سقوط حکومت‌ها منجر شود.

در سناریوی دوم، آسیب به آب‌شیرین‌کن‌ها می‌تواند مواد شیمیایی سمی را وارد خلیج فارس کند و «مناطق مرده» اکولوژیکی ایجاد کند. خلیج فارس یک آبراه نیمه‌بسته است و هرگونه آلودگی گسترده، سال‌ها در آن باقی می‌ماند. این فاجعه به این معناست که حتی پس از پایان جنگ، امکان استفاده از آب دریا برای شیرین‌سازی برای ماه‌ها یا سال‌ها وجود نخواهد داشت.

هشداری به جامعه جهانی

اقدام آمریکا و رژیم اسرائیل در هدف‌گیری زیرساخت‌های حیاتی آب و برق، نه فقط یک «جنایت جنگی» آشکار، بلکه «بمب ساعتی» برای کل منطقه غرب آسیاست. «عادی‌سازی استفاده از آب به عنوان سلاح» مرز میان جنگ و بقای غیرنظامیان را برای همیشه از بین خواهد برد.

جامعه جهانی اگر هنوز هم قادر به اقدام است، باید، اولا به صورت فوری یک مکانیسم نظارت بین‌المللی بر حملات به زیرساخت‌های حیاتی ایجاد کند؛ ثانیا با توسل به «مسئولیت حمایت» (R2P)، شورای امنیت را برای تصویب قطعنامه‌ای علیه هرگونه حمله به تأسیسات آب و برق تحت فشار قرار دهد؛ ثالثا؛ دیوان کیفری بین‌المللی باید پرونده‌ای برای مقامات آمریکایی و رژیم اسرائیل به اتهام «جنایت جنگی» باز کند.

اما واقعیت تلخ این است که تا زمانی که حق وتو در شورای امنیت وجود دارد و قدرت‌های بزرگ می‌توانند از مجازات فرار کنند، «محکومیت‌های اخلاقی» کافی نیستند. مردم غرب آسیا، از غزه تا خلیج فارس و ایران، قربانیان اصلی این قمار خطرناک خواهند بود. آب جایگزین ندارد و نسل‌کشی آبی، بدترین شکل جنایت علیه بشریت است.