میثم قدوسی – کارشناس مسائل منطقه

تنگه هرمز برای دهه‌ها صرفاً به‌عنوان یک شریان حیاتی در سیستم انرژی جهانی تلقی می‌شد. تصور رایج بر این بود که بسته‌شدن آن چنان فاجعه‌بار خواهد بود که هیچ بازیگری جرات چنین اقدامی را پیدا نمی‌کند. جنگ کنونی این تصور را برای همیشه تغییر داده است. آنچه اکنون در آب‌های خلیج‌فارس جریان دارد، نه یک اختلال موقت، بلکه تولد یک ژئوپلیتیک تمام‌عیار است.

کنترل بر گلوگاه‌های حیاتی، اکنون به هدف اصلی رقابت راهبردی تبدیل شده است. ایران با ایجاد اختلال عملی در تنگه هرمز و متعاقباً اعلام حق دریافت مبالغی در قبال ارائه خدمات مختلف به کشتی‌ها، این آبراه را از یک زیرساخت منفعل به یک اهرم بازدارنده بدل کرده است. غرب نیز با محاصره متقابل و تلاش برای مسدودسازی حرکت نفتکش‌های ایرانی، عملاً مشروعیت این بازی جدید را به رسمیت شناخته است.

تقریباً بین ۱۱ تا ۱۳ درصد از کل نفت جهان از طریق تنگه هرمز جابه‌جا می‌شد. حذف ناگهانی این حجم، قیمت نفت خام را در عرض چند هفته تا آستانه ۱۲۶ دلار در هر بشکه افزایش داده است. شاخص قیمت مصرف‌کننده آمریکا در ماه آوریل ۰.۶ درصد جهش داشته و به بالاترین سطح خود از مه ۲۰۲۳ رسیده است. تورم سالانه فیلیپین نیز از ۴.۱ به ۷.۲ درصد و تورم ترکیه از ۳۰.۹ به ۳۲.۴ درصد افزایش یافته است. این ارقام تازه آغاز راه هستند و شوک واقعی هنوز به زنجیره‌های تأمین و حساب‌های بانکی مصرف‌کنندگان نهایی نرسیده است.

هزینه‌های سنگین و تغییر ساختاری اقتصاد جهانی

آثار مخرب این بن‌بست به مرزهای غرب آسیا محدود نمی‌ماند و هر روز ابعاد تازه‌ای از آن در نقاط مختلف جهان آشکار می‌شود. در فیلیپین، وضعیت اضطراری انرژی اعلام شده و نزدیک به سه درصد از پمپ‌بنزین‌های این کشور به دلیل کمبود سوخت تعطیل شده‌اند. کره جنوبی که یکی از اقتصادهای صنعتی بزرگ جهان محسوب می‌شود، برای یافتن تنها سه ماه ذخیره استراتژیک نفت از منابع غیر هرمزی، با چالش جدی مواجه شده است. دولت این کشور پارکینگ خودروهای شخصی را محدود کرده و شهروندان را به استفاده از حمل‌ونقل عمومی ترغیب می‌کند.

در بنگلادش، پالایشگاه دولتی به دلیل نبود نفت خام تعطیل شده و قیمت بنزین و گازوئیل یازده تا پانزده درصد افزایش یافته است. این وضعیت زندگی قایقرانان و ماهیگیران را نیز با تهدید جدی مواجه کرده و بسیاری از آن‌ها مجبور به کار با تنها یک موتور برای صرفه‌جویی در سوخت شده‌اند. ایرلاین آلمانی لوفت‌هانزا نیز بیست هزار پرواز تابستانی خود را به دلیل نگرانی از کمبود سوخت لغو کرده و این تنها نوک کوه یخ است.

تحلیلگر ارشد مؤسسه چتم هاوس هشدار داده که شوک تورمی بحران تنگه هرمز تازه آغاز شده است. بانک‌های مرکزی سراسر جهان با معضلی مشابه دوره پل ولکر در دهه ۱۹۸۰ مواجه خواهند شد؛ اما این بار ابزارهای کلاسیک مهار تورم مانند افزایش نرخ بهره، نمی‌توانند قیمت نفت را پایین بیاورند. اقتصاد جهانی هنوز از شوک پساکرونا و جنگ اوکراین بهبود نیافته و زخم‌های تورمی آن دوره هنوز التیام نیافته است. انتظارات تورمی در میان بنگاه‌ها و خانوارها به‌راحتی تحریک می‌شود و این بار دولت‌ها برای جبران هزینه‌های جنگ و تأمین امنیت انرژی، ناگزیر از اتخاذ سیاست‌های مالی انبساطی هستند که خود به آتش تورم می‌افزاید.

گذار اجباری؛ به سوی اتومبیل‌های برقی

در این میان، بحران هرمز برخلاف تمام بحران‌های نفتی پیشین، با یک تحول فناورانه هم‌زمان شده که می‌تواند ساختار تقاضای جهانی انرژی را برای همیشه تغییر دهد. استقبال از خودروهای برقی در نقاط مختلف جهان به طور چشمگیری افزایش‌یافته و این افزایش دیگر ناشی از دغدغه‌های اقلیمی نیست، بلکه محاسبه اقتصادی محض است.

در بریتانیا، فروش خودروهای برقی در ماه مارس نسبت به مدت مشابه سال قبل بیست و چهار درصد جهش کرده است. برای نخستین‌بار میانگین قیمت یک خودروی برقی کمتر از نمونه بنزینی مشابه آن شده و این نقطه عطفی در اقتصاد حمل‌ونقل محسوب می‌شود. در ویتنام، فروش خودروی برقی داخلی (وین‌فست) صد و بیست و هفت درصد افزایش‌یافته و چهل درصد از فروش خودروهای جدید در این کشور را به خود اختصاص داده است.

اما بازیگر اصلی این تحول بی‌تردید چین است. چین در سال ۲۰۲۴ بیش از دوازده میلیون خودروی برقی، هیبریدی و پیل سوختی تولید کرده و این رقم هفتاد درصد از تولید جهانی را تشکیل می‌دهد. پنجاه و سه درصد از ثبت‌نام خودروهای جدید در چین به خودروهای برقی اختصاص داشته و ظرفیت تولید سالانه این کشور به بیست میلیون دستگاه رسیده است. صادرات خودروهای برقی چین در ماه مارس به‌تنهایی سیصد و هفتاد و یک هزار دستگاه بوده که صد و سی درصد افزایش نسبت به مدت مشابه سال قبل را نشان می‌دهد. شرکت باتری‌ساز چینی CATL نیز به‌تازگی از توسعه باتری جدیدی خبر داده که به خودروی برقی امکان می‌دهد هزار و پانصد کیلومتر را با یک‌بار شارژ طی کند. این تحولات نشان می‌دهد که بحران تنگه هرمز، هرچند مشکل‌زا، اما به طور متناقضی به‌عنوان یک شتاب‌دهنده قدرتمند برای گذار از عصر نفت عمل کرده است.

مشروعیت بازدارندگی؛ اذعان ناخواسته غرب به معادله جدید

شاید عمیق‌ترین پیامد راهبردی بحران کنونی، تحولی باشد که در ذهنیت نخبگان امنیتی غرب رخ داده است. برای نخستین‌بار، بحث‌ها و تحلیل‌های رسمی و نیمه‌رسمی در واشنگتن و لندن، با زبانی نوشته می‌شوند که پیش از این، فقط در محافل آکادمیک و آن هم با احتیاط کامل مطرح می‌گردید. اذعان به توانایی ایران در ایجاد اختلال در تنگه هرمز و تحمیل هزینه‌های سرسام‌آور به اقتصاد جهانی، دیگر یک سناریوی تئوریک نیست، بلکه واقعیتی است که در گزارش‌های محرمانه سیا و ارزیابی‌های پنتاگون منعکس شده است.

سندی که «مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی» منتشر کرده است، به‌صراحت از توانایی ایران برای مقاومت حداقل سه تا چهارماهه در برابر محاصره کامل سخن می‌گوید. این افشای اطلاعات حساس، خود نشانه‌ای از پذیرش ناتوانی در شکست سریع و مشروعیت‌بخشیدن به معادله جدید بازدارندگی است. حتی مقالات تندروانه‌ای که خواستار «زدن به شاهرگ ایران» و اعمال محاصره هوایی و زمینی کامل هستند، از زاویه دیگری این واقعیت را تأیید می‌کنند. چنین راهکارهای افراطی و بعضاً غیرعملی، تنها زمانی در دستور کار قرار می‌گیرند که گزینه‌های متعارف به بن‌بست خورده باشند.

ایران نیز با درک این تحول، دیپلماسی خود را بر مبنای «مقاومت و بازدارندگی» طراحی کرده و شروطی ازجمله لغو تحریم‌ها، آزادی دارایی‌های بلوکه‌شده، غرامت و حق کنترل بر ترانزیت هرمز را مطرح می‌کند که یک سال پیش غیرقابل‌تصور بود.

جهان بدون ایران قفل است، نه به این معنا که ایران اراده قطع مطلق جریان انرژی را دارد، بلکه به این معنا که هیچ بازیگری نمی‌تواند با اطمینان از کنارگذاشتن تهران، ثبات و امنیت انرژی خود را تضمین کند. هرمز دیگر یک تنگه نیست. تجسم یک معادله ژئوپلیتیک جدید است که در آن قفل و کلید به دست کسی است که اولین‌بار توانست این سناریوی خطرناک را با موفقیت مدیریت کند. مشروعیت بازدارندگی ایران از دل همین واقعیت زاده می‌شود.