دیپلماسی دیجیتال ایران در برابر واگرایی جهانی دیجیتال

مهران شریفی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: «تحولات چند سال اخیر نشان می‌دهد که نظم دیجیتال جهانی در مسیر واگرایی قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که آنچه تا یک دهه پیش به‌عنوان اینترنت جهانی شناخته می‌شد، اکنون در حال تقسیم به چند قلمرو تکنولوژیک و سیاسی است.» کارشناس فناوری بین‌الملل با اشاره به مفهومی که «اندیشکده شورای آتلانتیک» از آن با عنوان «پرده آهنین دیجیتال» یاد کرده، گفت: «دورشدن جهان از اینترنت آزاد، نه صرفاً ناشی از سیاست‌های امنیتی روسیه یا چین، بلکه نتیجه رقابت ژئوپلیتیک قدرت‌های بزرگ بر سر داده، کنترل سایبری و نفوذ تکنولوژیک است؛ یعنی در جهان داده‌ها نیز شاهد بلوک‌بندی شرق و غرب هستیم.»

این پژوهشگر تأکید کرد: «ایران در چنین فضایی باید دیپلماسی دیجیتال خود را با توجه به ملاحظات سیاست خارجی، استقلال فناوری و همکاری‌های چندجانبه در جهان جنوب تنظیم کند.» وی افزود: «نمی‌توان در جهانی که آمریکا و متحدانش در پی تسلط بر زنجیره داده، زیرساخت ابری و هوش مصنوعی هستند، صرفاً باتکیه‌بر رویکرد مصرف‌کننده محور باقی ماند؛ کمااینکه نباید به‌صورت یک‌جانبه به جهان داده‌های روسیه و چین هم تکیه کرد. در این میان، ایران باید با حفظ استقلال در کنار کشورهای دیگر، سهم فعالی در بازتعریف قواعد نظم دیجیتال جهانی داشته باشد.»

چالش‌های امنیتی و فناورانه در عصر «جدایی دیجیتال»

شریفی در ادامه تصریح کرد: «شکاف دیجیتال جدید، در واقع انشقاق فناورانه‌ای است که ابعاد امنیتی، اقتصادی و سیاسی را به‌صورت هم‌زمان دربر می‌گیرد.» او توضیح داد: «فناوری دیگر فقط ابزار توسعه نیست، بلکه به ابزار فشار، نفوذ و حتی بازدارندگی بدل شده است؛ و این همان نقطه‌ای است که دیپلماسی فناوری با امنیت ملی گره می‌خورد.»

وی خاطرنشان کرد: «در گزارش‌های پژوهشی اندیشکده هوور و دیگر نهادهای غربی، از «جاده ابریشم دیجیتال چین» به‌عنوان تلاشی برای شکل‌دهی به بلوک فناوری مستقل از غرب یاد شده است.» شریفی گفت: «چین با سرمایه‌گذاری در کابل‌های بین‌قاره‌ای، شبکه‌های 5G  و سامانه‌های موقعیت‌یاب بومی، در حال ایجاد زنجیره‌ای از اتصال دیجیتال غیرغربی است. ایران می‌تواند با رویکردی مشابه اما متناسب با ظرفیت‌های خود، از طریق همکاری‌های منطقه‌ای در سازمان همکاری شانگهای یا بریکس، به پیوندهای فناورانه چندجانبه دست یابد.»

این کارشناس معتقد است: «فشارهای تحریمی و محدودیت‌های دسترسی به فناوری‌های غربی، هرچند چالش‌برانگیز است؛ اما فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های دیجیتال کشور نیز به شمار می‌رود؛ چرا که تحریم‌ها موجب شدند تا ایران نگاه خود را از وابستگی به سکوهای انحصاری غربی به سمت بومی‌سازی خدمات ابری، زیرساخت‌های امنیت سایبری و شبکه‌های مستقل هدایت کند.» این تحلیلگر فناوری بین‌الملل، «چالش بزرگ ایران در عصر جدایی دیجیتال را نه صرفاً فناوری، بلکه تنظیم‌گری هوشمند و شکل‌دهی به روابط بین‌المللی سایبری می‌داند.» او تأکید کرد: «در فضای جدید، هر کشوری که بتواند قواعد تعامل داده و حاکمیت دیجیتال خود را با شرکای غیرغربی هماهنگ کند، در موقعیت بهتری برای حفظ استقلال فناورانه قرار خواهد گرفت.»

شکل‌دهی دیپلماسی فناوری جنوب محور

شریفی اظهار داشت: «راهبرد مؤثر در مواجهه با شکاف دیجیتال جهانی، نه انزوا و نه تبعیت، بلکه مشارکت فعال در ساختارهای جنوب جهانی است.» او افزود: «بسیاری از کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین نیز با محدودیت‌های مشابه ایران مواجه‌اند. این کشورها خواستار ایجاد نظامی عادلانه‌تر در فضای دیجیتال هستند که در آن داده و زیرساخت به ابزار سلطه بدل نشود.»

به گفته این کارشناس، «ایران باید دیپلماسی فناوری خود را در سه محور پیگیری کند؛ نخست، توسعه زیرساخت‌های مستقل ارتباطی و مراکز داده بومی برای کاهش وابستگی به مسیرهای غربی؛ دوم، مشارکت در پروژه‌های مشترک امنیت سایبری، هوش مصنوعی و رمزارزها در چارچوب بریکس پلاس و شانگهای؛ و سوم، ایجاد پیوند میان دانشگاه‌ها، استارت‌آپ‌ها و دیپلماسی رسمی برای تقویت و انتقال فناوری و تربیت نیروی انسانی متخصص.»

شریفی عنوان داشت: «در جهان جدید، قدرت دیجیتال همان قدرت ملی است؛ کشوری که در فضای سایبری از خود هویت، حاکمیت و توان خلق فناوری نشان ندهد، در عرصه دیپلماسی نیز به بازیگری درجه‌دو تبدیل می‌شود.» شریفی در پایان هشدار داد: «اگر کشورها در برابر روند دو‌قطبی‌سازی فضای مجازی بی‌برنامه عمل کنند، جهان با نسخه‌ای از جنگ سرد دیجیتال روبه‌رو خواهد شد؛ نبردی که این بار نه بر سر خاک، بلکه بر سر داده، هوش مصنوعی و ذهن انسان‌ها خواهد بود.»