احسان موحدیان در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی با اشاره به گسترش همکاری‌های برخی کشورهای قفقاز جنوبی با رژیم اسرائیل، ترکیه و انگلیس گفت: «ناتو در حال بازتعریف نقش این کشورها به‌عنوان بازوی راهبردی خود برای نفوذ در قفقاز جنوبی است.»

موحدیان توضیح داد: «جمهوری آذربایجان در چند حوزه با رژیم اسرائیل همکاری گسترده دارد که به‌تبع آن با ترکیه و انگلیس نیز هماهنگ است. درحالی‌که ترکیه به‌عنوان عضو ناتو با کشورهای قفقاز جنوبی همکاری دارد، هدایت اصلی در پشت‌صحنه با انگلیس و ناتو است. تبادلات انرژی جمهوری آذربایجان با رژیم اسرائیل و پشتیبانی تسلیحاتی تل‌آویو از باکو بخش اصلی این همکاری است؛ به‌گونه‌ای که ۶۰ تا ۷۰ درصد نیازهای نظامی جمهوری آذربایجان شامل پهپاد، رادار و سامانه‌های ضد موشکی توسط رژیم اسرائیل تأمین می‌شود.» وی افزود: «جمهوری آذربایجان نقش خود را در درگیری با ارمنستان فراتر از سطح منطقه قره‌باغ تعریف کرده است. تأسیس کارخانه‌های ساخت پهپاد، ناوچه‌های جنگی و تجهیزات ضد موشکی نشان می‌دهد که دشمن اصلی خود را در سطحی فراتر از ارمنستان، یعنی روسیه، می‌بیند.»

به گفته مدرس روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبائی، تداوم ارسال سلاح از رژیم اسرائیل به جمهوری آذربایجان در جریان جنگ ۱۲ روزه این رژیم علیه ایران نشان داد که نقش باکو برای ناتو راهبردی‌تر از یک متحد منطقه‌ای است. رژیم صهیونیستی نیز در این چارچوب می‌کوشد با تحریک پان‌ترک‌ها و تنش‌های قومیتی در شمال غرب ایران، نقش ایران را در قفقاز جنوبی محدود کند. از طرفی گفته می‌شود، ترکیه و باکو مجریان میدانی سیاست‌های طراحی‌شده از سوی لندن و تل‌آویو هستند. موحدیان تأکید کرد: «رژیم اسرائیل در پی آن است که با ایجاد جبهه‌ای در شمال غرب ایران، توازن راهبردی را علیه محور مقاومت تغییر دهد و به نظر می‌رسد که جمهوری آذربایجان، شریک راهبردی ترکیه، انگلیس و رژیم اسرائیل، در این مسیر نقش محوری دارد.»

اتحاد نظامی و بلندپروازی‌‌های ژئوپلیتیکی

او درباره همکاری نظامی ترکیه و جمهوری آذربایجان گفت: «بر اساس پیمان امنیتی شوشی، تعرض نظامی به هر یک از این دو کشور، تعرض به دیگری تلقی می‌شود؛ ازاین‌رو در صورت تهدید باکو، ترکیه و به‌تبع آن ناتو می‌توانند وارد درگیری شوند. این سازوکار موجب شده جمهوری آذربایجان با اتکا به حمایت ترکیه و ناتو احساس قدرت بیشتری کرده و در برابر تنش‌های منطقه‌ای دست بازتری داشته باشد.» به گفته وی، «ترکیه و جمهوری آذربایجان درصددند کشورهای ترک‌زبان آسیای مرکزی را نیز به این چارچوب امنیتی بکشانند تا به نوعی «بازوی ترک ناتو» در منطقه شکل گیرد. در این میان، جمهوری آذربایجان همچون لولایی راهبردی میان آسیای مرکزی، قفقاز و غرب آسیا عمل می‌کند و به همین دلیل برای قدرت‌های فرامنطقه‌ای اهمیتی دوچندان یافته است.»

موحدیان خاطرنشان کرد: «باکو درصدد است از موقعیت خود برای تسهیل روند عادی‌سازی روابط با رژیم اسرائیل در قالب پیمان ابراهیم استفاده کند و درعین‌حال با ایفای نقش میانجی میان ترکیه و تل‌آویو، زمینه نزدیکی بیشتر دو طرف را فراهم آورد.» او افزود: «جمهوری آذربایجان حتی می‌کوشد با ایفای نقش نمادین در بحران غزه و طرح خود به‌عنوان نیروی حافظ صلح، چهره‌ای معتدل از خود در جهان اسلام بسازد و حساسیت‌ها را نسبت به همکاری با رژیم اسرائیل کاهش دهد.» این تحلیلگر همچنین بر اهمیت همکاری‌های ترانزیتی ترکیه و جمهوری آذربایجان تأکید کرد و گفت: «هرچند این همکاری‌ها به ظاهر اقتصادی است، اما در سطح راهبردی، جنبه‌های امنیتی و نظامی آن بسیار مهم‌تر است.»

رقابت ژئوپلیتیکی و فرصت‌های دیپلماسی ایران

موحدیان درباره تعامل کشورهای قفقاز جنوبی با ناتو یادآور شد که جمهوری آذربایجان و گرجستان همکاری‌های عمیقی با این سازمان دارند اما ارمنستان به دلیل عضویت در پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه، مشارکت محدودی دارد. او افزود: «باتوجه‌به جنگ اوکراین، تمایل ایروان به دوری از روسیه و حرکت به‌سوی غرب افزایش‌یافته است.»

وی در خصوص محور جمهوری آذربایجان – قزاقستان نیز گفت: «دو کشور قصد دارند حجم تجارت خود را به یک میلیارد دلار برسانند و همکاری‌هایی نیز در حوزه انرژی، کشاورزی، دیجیتال و کریدورهای ترانزیتی دارند. قزاقستان به‌عنوان کشوری محصور در خشکی، به دنبال دسترسی به ترکیه و اروپاست و مسیر جمهوری آذربایجان را مناسب می‌بیند.» به باور موحدیان، «تثبیت این مسیر ترانزیتی از آسیای مرکزی به قفقاز، تهدیدی برای موقعیت ژئوپلیتیکی و درآمدهای ترانزیتی ایران است. زیرا ایران هنوز کریدور شرقی – غربی خود را تکمیل نکرده است.» او هشدار داد: «اگر مسیر قزاقستان – جمهوری آذربایجان به‌عنوان مسیر انتقال انرژی و کالا تثبیت شود، موقعیت ایران در معادلات منطقه‌ای تضعیف خواهد شد.»

این مدرس دانشگاه با اشاره به فرصت‌های دیپلماسی ایران برای بازگرداندن توازن سیاسی و امنیتی به قفقاز جنوبی گفت: «ایران می‌تواند با همکاری روسیه و ارمنستان، محور سیاسی – امنیتی جدیدی ایجاد کند. سه کشور در زمینه حفظ توازن قوا، مقابله با تهدیدات مشترک و جلوگیری از گسترش نفوذ ناتو منافع مشترکی دارند.» او پیشنهاد کرد: «تهران، مسکو و ایروان می‌توانند با تبادل اطلاعات لازم، رزمایش‌های مشترک ضدتروریسم برگزار کنند و همکاری خود را احتمالا در قالب پیمان امنیت جمعی گسترش دهند؛ ایران می‌تواند در این پیمان به عنوان عضو ناظر حضور یابد.»

موحدیان ادامه داد: «برای مقابله با نفوذ مستقیم ناتو در منطقه، مسیر کریدوری ایران – ارمنستان – گرجستان – دریای سیاه باید هرچه سریع‌تر شکل گیرد. تکمیل کریدور شمال – جنوب در خاک ارمنستان و اتصال آن از طریق دریای خزر به روسیه اهمیت حیاتی دارد و نیازمند نوسازی ناوگان دریایی و سرمایه‌گذاری در بنادر شمالی ایران است.» وی تبادل انرژی میان سه کشور و انتقال گاز روسیه به ایران از مسیر ارمنستان و گرجستان را نیز «حیاتی» دانست و افزود: «ایجاد مرکز مطالعات تمدنی مشترک در تهران، ایروان یا مسکو می‌تواند گفت‌وگوهای بین ادیانی را تقویت و تصویری واقع‌بینانه از اسلام در جوامع مسیحی ارائه دهد.»

در پایان موحدیان تأکید کرد: «ایران باید با بهره‌گیری از دیپلماسی فرهنگی، رسانه‌ای و عمومی، در برابر تبلیغات نفوذ رژیم اسرائیل در منطقه قفقاز، روایتی مستقل و بومی از امنیت منطقه‌ای ارائه کند.»