آدیسو لشیتو، مایکل راس و اریک ورکر در مطلبی که اندیشکده بروکینگز منتشر کرد، نوشتند: قیمت نفت بعد از اینکه به عدد 70 دلار رسید با شیوع ویروس کرونا به پایین‌ترین سطح در بیست سال اخیر یعنی به زیر 20 دلار سقوط کرده است.

تاثیرات سقوط قیمت نفت بر کشورهایی مثل نیجریه به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت در قاره آفریقا شدید خواهد بود، چراکه 57 درصد از درآمدها و بیش از 94 درصد از عایدات صادراتی این کشور از محل دلارهای نفتی است.

مجموعه گسترده‌ای از تحقیقات در خصوص “نفرین منابع”، دلایل و پیامدهای رابطه منفی بین ثروت منابع و توسعه نهادی و اقتصادی را بررسی کرده است. در مطالعه جدید، ما اقتصاد سیاسی نفرین منابع را با هدف فهم دلایل متنوع‌سازی اقتصادی در کشورهای برخوردار از منابع طبیعی تجزیه و تحلیل کردیم.

در حالت ایده‌آل، درآمدهای ناشی از صادرات منابع طبیعی برای کشورهای فقیر که به دنبال توسعه اقتصاد خود هستند باید فرصت مناسب و سرآغاز خوبی باشد. البته تعداد اندکی از کشورهای برخوردار از منابع طبیعی توانسته‌اند منابع خود را به زمینه‌ای برای سرمایه فیزیکی و انسانی تبدیل کنند که می‌تواند رفاه اقتصادی برای شهروندانشان فراهم نماید. کشوری مثل نیجریه پایین‌ترین سطح از متنوع‌سازی اقتصادی و صادراتی را انجام داده و منابع طبیعی وجه غالب درآمدهای صادراتی و درآمد دولت را تشکیل می‌دهد. چنین شرایطی کشورهایی مثل نیجریه را نسبت به شوک‌های اقتصادی ناشی از نوساسات قیمت منابع طبیعی صادراتی همچون نفت آسیب‌پذیر می‌سازد.

عملکرد متنوع‌سازی 42 کشور وابسته به صادرات منابع را بررسی کردیم که بالاترین سهم منابع را در صادراتشان در دهه 1970 داشتند. بین سال‌های 1981 تا 2014، این کشورها به‌طور نسبی عملکرد موفقی در رشد و گسترش صادرات غیرمنابع طبیعی داشتند. به نظر نمی‌رسید که ثروت منابع اولیه بر رشد صادرات غیرمنابع طبیعی یا بعبارتی صادرات غیرنفتی در سال‌های بعد تاثیر گذاشته باشد. البته کشورهای مذکور در مقایسه با کشورهای کم برخوردار از منابع طبیعی، رشد کمتر از متوسط را در خدمات ثبت کرده‌اند.

برای بررسی مولفه‌های مرتبط با سیاستی که متنوع‌سازی موفق را به همراه داشته است، ما تعدادی از عناصر بالقوه را مورد ارزیابی قرار دادیم: دست‌یابی به سرمایه انسانی، توسعه سرمایه عمومی و معنوی و توسعه ظرفیت تجاری. بررسی این ظرفیت‌های رقابتی می‌تواند اشاره به شیوه‌ای داشته باشد که متغیرهای سیاستی را متاثر می‌سازد که منجر به متنوع‌سازی اقتصادی می‌شود.

ثروت منابع اولیه به شکل منفی مرتبط با برخی اقدامات برای دست‌یابی به سرمایه انسانی، تحقیق و توسعه و عملکرد نوآورانه و نیز دسترسی مالی است. البته از حیث سهام زیرساخت برای هر فرد، رابطه مثبتی را مشاهده کردیم. این رابطه به شیوه‌ای که ثروت منابع اندازه‌گیری می‌شود بستگی دارد. وابستگی به منابع طبیعی (سهم منابع طبیعی در صادرات یا تولید ناخالص داخلی) به شکل منفی با بسیاری از ظرفیت‌های رقابتی مرتبط است، جاییکه وفور منابع ارتباط مثبت با ظرفیت‌های رقابتی دارد.

موفق‌ترین کشورها در حوزه متنوع‌سازی اقتصادی و صادراتی به یک شکل از سطوح بالای ظرفیت‌های رقابتی برخوردار نیستند و این امر به ویژه در ارتباط با کشورهای به شدت وابسته به منابع طبیعی صدق می‌کند. در میان کشورهای نسبتاً موفق در امر متنوع‌سازی اقتصادی و صادراتی، شیلی و نروژ و تاحدودی مالزی ظرفیت‌های رقابتی خود را در اغلب زمینه‌ها بهبود بخشیده‌اند.

سه کشور عمان، لائوس و اندونزی را از نزدیک مورد بررسی قرار دادیم که بالاترین سطح رشد ارزش افزوده تولیدات را به ثبت رساندند. اگرچه در بررسی ما، عمان سریعترین نرخ رشد را دارد، اما امروزه بخش تولیدات این کشور تنها 10 درصد از تولید ناخالص داخلی آن را تشکیل می‌دهد و متمرکز بر فعالیت‌های مرتبط با منابع است که این امر نشان می‌دهد موفقیت متنوع‌سازی اقتصادی برای کشورهایی که با وابستگی محض به منابع آغاز می‌کنند فرّار است.

تجربه اندونزی و تا حدودی کمتر در قضیه لائوس حاکی از آن است که سیاست‌های متنوع‌سازی در شرایط مناسب، ازجمله دسترسی به بازار و فناوری‌های خارجی می‌تواند نتایج سودمندی بهمراه داشته باشد. در این دو کشور متنوع‌سازی از طریق سیاست توسعه متمرکز همراه با مناسبات بازرگانی باثبات در محیط معاملات آغاز شد. البته ارزش افزوده داخلی تولیدات در اندونزی و لائوس نسبتاً پایین است و این امر اشاره به کارایی محدود استراتژی‌های متنوع‌سازی آن‌ها دارد.

به‌طورکلی، نتایج حاکی از اهمیت تجزیه داده‌ها برای شناسایی چگونگی نقش و تاثیرگذاری متنوع‌سازی در بخش‌های مختلف اقتصاد است. بررسی و ارزیابی ظرفیت‌های رقابتی و مطالعات موردی نشان از تجارب مختلف کشورها در بحث متنوع‌سازی دارد. در میان کشورهای به شدت وابسته به منابع طبیعی (نفت)، به نظر می‌رسد موفقیت نسبی متنوع‌سازی حتی به هنگام بالا بودن نرخ رشد غیرنفتی نیز پایدار است. البته این کشورها برای ایجاد ظرفیت‌های رقابتی همچون دسترسی اعتباری و آموزش عالی با توجه به سطوح درآمدی آن‌ها موفق نبوده‌اند.

موفقیت نسبی متنوع‌سازی اقتصادی و صادراتی در کشورهای کمتر وابسته به منابع طبیعی ناشی از مولفه‌ها و محرکه‌های مختلف داخلی و خارجی بوده است و چنین موفقیت نسبی بر پایه کشاورزی تجاری و تولیدات کاربر در اندونزی به دست می‌آید.

چنانچه قیمت پایین کالاهای صادراتی کشورهای وابسته به صادرات منابع طبیعی و نفتی فراتر از بحران همه‌گیری ویروس کرونا استمرار و ادامه داشته باشد، کشورهای برخوردار از منابع طبیعی باید مسیر سیاست‌های خود را به سرعت تغییر دهند. بهترین مسیر، تدوین سیاست‌های متنوع‌سازی کنشگرانه است که متناسب با مقتضیات بازار و نهادهای داخلی‌شان باشد.