نصرت الله تاجیک، سفیر سابق ایران در اردن در گفتگو با شوراآنلاین به بررسی ظهور و بروز گروه‌هایی چون داعش در منطقه پرداخت. او مولفه‌هایی چون خشم فروخورده گروهی از روشنفکران عرب و فقر فکری، اجتماعی و فقر اقتصادی در نقاط مختلف جهان عرب را در ایجاد پدیده داعش اثرگذار دانست.

پرسش: مختصات تهدیدات تروریستی در منطقه به ویژه پس از ظهور داعش و جنبش فتح الشام (یا همان النصره) چه تغییراتی داشته است؟

پاسخ: حدودا از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸ در صحنه عراق تحولاتی صورت گرفت که تقریبا گروه‌های عراقی اهل سنت به سمت مبارزات مسلحانه روی آوردند. بیشترین مبارزات‌شان نیز به مبارزات ضدآمریکایی تعلق داشت. در این دوران تشکیلاتی به نام شورای مجاهدین در عراق شکل گرفت که در حقیقت می‌توان گفت نطفه داعش آنجا بسته شد. لذا نخستین تحرکات داعش به این عراقی‌ها یا نیروهای مبارز علیه آمریکا در صحنه عراق بازمی‌گردد. بنابراین در این دوران و بعد از شکل گیری داعش با روند جدیدی در منطقه مواجه بودیم. در نتیجه آنچه که امروز به عنوان مباحث تروریستی در سوریه و عراق مطرح می‌شود در ابتدا در دل خود یک جنبش ضداشغالگری بوده است. بخشی از آنها شامل مبارزان مذهبی بودند که با گروهی از افسران بعثی ارتش عراق که از درون ارتش تسویه شده بودند، پیوند خوردند و گروهی را به وجود آوردند که چهره اصلی آن را خشونت و جنایات بسیار وحشیانه تشکیل می‌داد. در عین حال وقتی این گروه تحرکات تروریستی‌اش را در اروپا و دیگر نقاط جهان شکل داد، آن حالت مقاومت و ضد اشغالی اش تبدیل به ماهیت تروریستی شد.

پرسش: به جز مسئله مبارزه با اشغال‌گری آمریکا، چه مولفه‌های دیگری در شکل گیری داعش نقش داشته است؟

پاسخ: داعش حاصل چندین مولفه است که یک مولفه آن مباحث تروریستی است، اما یکی از مولفه‌های اصلی آن، مشکلاتی است که از نظر تفکری در دنیای عرب وجود دارد. همچنین باید توجه داشت داعش، خشم فروخورده بخشی از روشنفکران عرب در مقابل انقلاب اسلامی است. یعنی آنها بعد از سال ۱۹۷۹ که انقلاب اسلامی پیروز شد، همیشه در حالت عکس‌العمل و در رویای برآورده کردن این آرزو که بتوانند یک انقلاب اجتماعی و سیاسی سراسری را در کشورهای اسلامی داشته باشد، به سر برده است. لذا امروز یک قسمت از آنها در پی اقدام غرب به تحقیر آنها به جنبش داعش پیوسته‌اند و قسمت دیگر در عکس العمل به انقلاب اسلامی ایران شکل گرفته‌اند. همچنین فقر فکری و اجتماعی و فقر اقتصادی در نقاط مختلف جهان عرب را نیز نباید از نظر دور داشت.

پرسش: جریان تروریستی داعش از چه زمانی فعالیت‌هایش را در سوریه آغاز کرد؟

پاسخ:  بعد از جریانات سوریه در سال ۲۰۱۲ این گروهک فعالیت‌هایش را در سوریه آغاز کرد و روند به سمت و سویی سوق داده شد که نیمی از سرزمین عراق و سوریه در اختیار این گروه که خود را دولت اسلامی یا دولت اسلامی عراق و شام می‌خواند، قرار گرفت.

پرسش: در صحنه میدانی سوریه و عراق فرازوفرود تحرکات داعش را چطور می‌بینید؟

پاسخ:  در صحنه میدانی سمت و سویی که داعش طی این سال‌ها داشته متفاوت بوده است. یعنی در صحنه میدانی به خصوص در سوریه داعش بعضا دست بالا را داشته و در برخی مواقع نیز با شکست‌هایی مواجه شده است. به خصوص بعد از ورود جدی روس‌ها به مسائل روسیه مواضع داعش خیلی شکننده تر و این گروه ضربه پذیر شد.

پرسش: با در نظر گرفتن مجموعه شرایط می‌توان این امید را داشت که داعش به زودی از این منطقه پاکسازی شود؟

پاسخ:  با در نظر گرفتن روندی که داعش شروع کرده به دلیل اینکه بر یک سری از واقعیات اجتماعی اهل سنت و سیاست بین المللی هموار و سوار است، اینگونه نیست که بتوان این امید یا تحلیل را داشت که این گروه تروریستی ظرف کوتاه مدت حتی با اجماع نظر میان آمریکا و روسیه از بین برود.

پرسش: شما چه آینده‌ای را برای داعش پس از غرب آسیا متصور هستید؟

پاسخ:  یکی از دغدغه‌های آمریکایی‌ها این است که اگر فشار را در سوریه و عراق بر روی داعش متمرکز کنند، احتمال دارد که این گروه به سمت شمال آفریقا حرکت کند و بعد از آنجا به سمت اروپا یا آمریکا برود. لذا غربی‌ها سعی دارند با روندی تدریجی و طی برخوردهای نظامی و سیاسی تواما کار را جلو ببرند تا مقداری زمینه حضور آنها در سایر مناطق از بین برود.

همچنین قدرت‌های دخیل در مبارزه با داعش باید تمام مولفه‌هایی را که منجر به تشکیل این گروه شده است، در برخورد با آن، اعم از کار فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و طبیعتا نظامی مدنظر قرار دهند. لذا الگوهای نظامی که امروز صرفا از طرف روسیه و آمریکا در سوریه طراحی می‌شود، جوابگوی حل مسئله و مشکل داعش نیست.

پرسش: نقش ایران را در مبارزه با داعش به خصوص در فضای سیاسی و مذاکراتی چطور می‌بینید و نگرش آمریکا به این موضوع به چه صورت است؟

پاسخ:  یکی از انتقاداتی که به سیاست‌های آمریکا در غرب آسیا وارد می‌آید این است که متاسفانه منطقه را از نقش مثبت و سازنده جمهوری اسلامی ایران و مخصوصا نقش مسئولیت پذیرانه‌ای که کشور ما می‌تواند با استفاده از ابزار، قدرت و مزیت نسبی توانمندی‌های سیاست خارجی اش در غرب آسیا ایفا کند، محروم کرده است. مشخصا سمت و سوی امنیتی به سیاست خارجی ایران دادن، مشکلی را از سیاست خارجی آمریکا در غرب آسیا کم و یا رفع نخواهد کرد. لذا اگر ایالات متحده آمریکا با بهره‌گیری از توانمندی‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای یعنی اروپا و روسیه و یا توانمندی‌ها و امکاناتی که خود می‌تواند به عنوان منابع در اختیار حل مشکلات منطقه قرار دهد، استفاده کند، می‌تواند باعث کاهش آسیب پذیری کشورهای منطقه شود و این شرایط به نفع سیاست‌های آمریکا هم خواهد بود. لذا تصورم این است که اگر صرفا برخورد نظامی با داعش بدون حضور قدرت‌های موثر در منطقه از جمله ایران ادامه پیدا کند، مسائل منطقه رو به وخامت و پیچیدگی بیشتر خواهد رفت. در این شرایط، تنها ایران در رابطه با داعش مورد آسیب قرار نخواهد گرفت، بلکه حلقه اول آسیب‌پذیری شامل کشورهای هم‌پیمان آمریکا خواهد بود. حتی می‌توان گفت شاید ایران، دورترین نقطه در این حلقه آسیب پذیری باشد. اما کشورهایی مانند ترکیه، عربستان، قطر و دیگر کشورهایی که مردم اهل سنت در آنها اکثریت را دارند، بیشتر متاثر خواهند شد. چرا که الگوی فکری جمهوری اسلامی ایران نسبت به مکاتب فکری آن کشورها بسیار متفاوت است.