اطهری معتقد است شاید این کودتا، هزینه تغییر سیاست‌های ترکیه در قبال سوریه و عراق باشد که از سوی برخی کشورهای عربی مدیریت شده است. او به طور کلی فضای کودتایی در ترکیه را به نفع اردوغان نمی‌داند و می‌گوید اکنون آرام کردن فضا در ترکیه، با توجه به مشکلات با کردها و دیگر مشکلات داخلی امر بسیار دشواری است. یعنی به نظر می‌رسد که اردوغان ناچار است به سمت نوعی اقتدارگرایی حرکت کند. از سوی دیگر امروز حیثیت ترکیه خدشه‌دار شده است که این موضوع برای حزب حاکم پیامدهای منفی دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به بلوغ فکری مردم ترکیه که دموکراسی را بر دولت کودتایی ترجیح دادند، تاکید کرد باید توجه داشت تمام کسانی که به خیابان‌ها آمدند حامی اردوغان نبودند، بلکه بسیاری از آنها مخالف کودتا و موافق دموکراسی بودند.

پرسش: پس از تحولات اخیر در ترکیه، تحلیل‌های گوناگونی درباره نوع کودتا در این کشور مطرح شد؛ برخی آن را ساختگی خواندند، برخی واقعی و برخی برنامه ریزی شده توسط رجب طیب اردوغان. شما کدام سناریو را محتمل تر می‌دانید؟

پاسخ: معتقدم آنچه که در ترکیه اتفاق افتاد یک کودتا بود، اما کودتایی که به شکست منتهی شد.

پرسش: شما با در نظر گرفتن چه فاکتورهایی معتقدید که در ترکیه یک کودتا رخ داده است؟

پاسخ: فاکتورهایی مانند برنامه‌ریزی، ساقط کردن دولت، قرائت اعلامیه پیروزی در رادیو – تلویزیون دولتی ترکیه، بمباران، زیر سوال رفتن حیثیت و اعتبار ترکیه، ضربات اقتصادی، 7500 بازداشتی، ادامه پس لرزه‌ها و خشونت‌ها، تداوم جنبش و این مسئله که هر لحظه ممکن است اقدامات مجددی انجام گیرد.

پرسش: مهم‌ترین نارضایتی‌های داخلی و خارجی نظامیانی که کودتا کردند، چه بود؟

اطهری: با توجه به بیانیه‌ای که توسط کودتاچیان قرائت شد می‌توان دریافت که آنها به دنبال ارزش‌های کمالیستی و رعایت حقوق بشر هستند و از اسلامیزه شدن دولت انتقاد دارند. نباید فراموش کرد که در ماجرای پارک قزی، طبقات متوسط، طبقات کارگر و طبقات متفاوت اجتماعی دست به جنبش زدند. نباید از خاطر ببریم که یک سال است که میان کردهای مسلح و نیروهای ترکیه درگیری وجود دارد. همچنین بحران اقتصادی، تنش‌های سیاسی با فتح الله گولن، بمب‌گذاری‌های داخلی و خشونت‌ها نیز برخی کودتاچیان را نگران کرده بود. از سوی دیگر از جنبه سیاست خارجی نیز آنها از مداخلات ترکیه در عراق و سوریه ناراضی بودند و در عین حال بن بست در روابط با اتحادیه اروپا نیز معضل دیگری در سیاست خارجی ترکیه به شمار می‌آید.

پرسش: شما فرمودید در بحث سیاست خارجی، کودتاچیان از سیاست‌های اردوغان در سوریه و عراق انتقاد داشتند، اما پیش از این کودتا شاهد یک سری سیگنال‌ها و حتی پیام‌های آشکار از سوی دولت ترکیه در خصوص بهبود روابط با روسیه و سوریه بودیم. این تحولات را چطور ارزیابی می‌کنید؟

پاسخ: در این خصوص عده‌ای معتقد هستند شاید این کودتا هزینه‌ای باشد که ترکیه به دلیل تغییر سیاست‌هایش تحمل کرد. یعنی ممکن است که برخی کشورها پشت این کودتا قرار داشته باشند، چرا که تغییر سیاست‌های ترکیه در قبال سوریه و عراق برای برخی کشورهای عربی اصلا قابل هضم نیست.

پرسش: پس از این کودتای نافرجام، اردوغان به نوعی دست به پاکسازی نیروهای امنیتی کشور زده است. به نظر شما این روند تا به کجا ادامه خواهد داشت؟

اطهری: اردوغان مدت‌هاست که در قوه قضائیه و ارتش تسویه حساب سیاسی را آغاز کرده و در این راستا برخی ژنرال‌ها و مقامات قضایی را برکنار کرد. اما امروز فضا در ترکیه متفاوت است و نوعی خشونت عریان علیه کودتاچیان در حال پیگیری است. البته این فضا ناشی از شرایط ملتهب فعلی جامعه ترکیه است و فعلا نمی‌توان راجع به آینده قضاوت کرد.

پرسش: در کل آیا این اتفاقی که در ترکیه افتاده به نفع اردوغان است و او می‌تواند از این قضایا به نفع خود بهره برداری کند یا اینکه پایه‌های حکومت او را متزلزل خواهد کرد؟

پاسخ: این مسئله بستگی به پس لرزه‌های کودتا در ترکیه دارد؛ اکنون آرام کردن فضا در ترکیه، با توجه به مشکلات با کردها و دیگر مشکلات داخلی امر بسیار دشواری است. یعنی به نظر می‌رسد که اردوغان ناچار است به سمت نوعی اقتدارگرایی حرکت کند. در عین حال او مجبور است که شکاف در خانه قدرت را تحمل کند، اما در کل این که این مسائل به نفع رئیس جمهور خواهد بود یا خیر به این بستگی دارد که او چگونه بتواند اوضاع را بعد از این کودتا مدیریت کند. البته وقتی بحران اقتصادی و خشونت در کشوری ایجاد می‌شود و تانک‌ها به خیابان‌ها می‌آیند، این مسئله قطعا به ضرر حزب حاکم و دولت خواهد بود.

اردوغان نیز امروز فقط 50 درصد آرای مردم را با خود دارد و در شرایطی که ناامنی در این کشور ایجاد شده است، او نمی‌تواند از این فضا بهره برداری کند.

اما اگر بتواند فضا در ترکیه را کنترل کند شاید موفق شود خود را به عنوان منجی در تحولات اخیر معرفی کند که البته این مسئله کمی دور از تصور به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر امروز حیثیت ترکیه خدشه دار شده است که این موضوع برای حزب حاکم پیامدهای منفی دارد.

پرسش: با توجه به اخباری که در رسانه‌ها از نقش آفرینی فتح الله گولن در این کودتا منتشر شده بود، به نظر شما آیا او پشت پرده این ماجرا قرار داشته است؟

اطهری: باید توجه داشت خود گولن این مسئله را رد کرده است؛ اما می‌دانیم که ایشان در ابتدا با اردوغان داخل یک ائتلاف قرار داشت که توسط رئیس جمهور ترکیه از نهاد قدرت اخراج شد. در این میان ممکن است کسانی که کودتا کرده‌اند در زمره حامیان گولن باشند، اما شخص وی در مدیریت این کودتا آنچنان که خودش نیز به صراحت تاکید کرده، نقشی نداشته است. گولن یک نواندیش دینی و طرفدار دموکراسی است که در ارتش، قوه قضائیه، نیروی هوایی و ساختار اجتماعی ترکیه طرفدارانی دارد.

پرسش: با در نظر گرفتن این موضوع که در ترکیه بسیاری از مخالفان حزب عدالت و توسعه به هنگام کودتا و ناآرامی به این تنش‌ها دامن نزدند و در صف مخالفان و کودتاچیان قرار نگرفتند، این فرضیه مطرح است که مردم و احزاب در این کشور واقعا خواهان برپایی دموکراسی هستند. نظر شما چیست؟

اطهری: بله همینطور است؛ مردم ترکیه امروز به یک بلوغ فکری نوین دست یافته‌اند؛ شبکه‌های اجتماعی، جامعه مدنی قدرتمند، مساجد و پایگاه‌ها نیز از جمله عناصری هستند که در سویه گیری مردم در این کودتا نقش داشتند. البته باید توجه داشت تمام کسانی که به خیابان‌ها آمدند حامی اردوغان نبودند بلکه بسیاری از آنها مخالف کودتا و موافق دموکراسی بودند. از سوی دیگر بسیاری از مردم ترکیه از اقتصاد و پیشرفت کشورشان در زمان حضور حزب عدالت و توسعه منتفع شده‌اند و نمی‌خواهند این شرایط تغییر کند.

پرسش: از این پس در بحث سوریه و مبارزه با داعش سیاست‌های حزب حاکم چه تغییری خواهد کرد؟

پاسخ: به نظر می‌رسد با توجه به حوادثی که اتفاق افتاد اگر بازیگران خردمندی در ترکیه حضور داشته باشند باید در سطح منطقه‌ای یعنی سوریه، عراق و غیره به سمت همکاری بیشتر با ایران روی بیاورند.

با این حال به نظر می رسد که در آینده تا حد زیادی از میزان بازیگری و دخالت ترکیه در خصوص مسائل منطقه کاسته خواهد شد. البته اگر اردوغان با فشار بر مخالفان سیاسی قدرت انحصاری بیشتری را در اختیار بگیرد در آن صورت، احتمال اینکه دوباره تاثیرگذاری خود را بر تحولات منطقه بازیابد بسیار زیاد است به خصوص آنکه در صورت وقوع چنین تحولاتی، مخالفان سیاسی دیگر قدرت چندانی برای مقابله با سیاست ها و برنامه های اردوغان نخواهند داشت.