کاظم شریف کاظمی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی با بیان اینکه همه‌گیری ویروس کرونا جهان را در وضعیتی تاریخی قرار داد، به‌نحوی‌که جهان به دنیای قبل و بعد از کرونا تقسیم می‌شود، خاطرنشان کرد: کشورهای اروپایی نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر جهان نسبت به این بیماری عالم‌گیر هم غافلگیر شد و هم آسیب جدی بر پیکره آن وارد آمد؛ اروپایی که پیش‌ازاین نیز با چالش‌های جدی همچون بحران مالی، برگزیت، بحران مهاجرت، جریان‌های به‌اصطلاح پوپولیستی و واگرا مواجه بود.

وی افزود: اتحادیه اروپا در بدو شیوع وحشت کرونا منفعل شد، به‌نحوی‌که کشورها به اقدامات ملی روی آوردند. نتیجه در برخی از کشورها به‌ویژه ایتالیا و اسپانیا بسیار وخیم بود و انتقادهای شدیدی نسبت به اتحادیه اروپا پدید آورد. تحلیل‌گران بدبین حتی پیش‌بینی خروج برخی دیگر از کشورهای عضو و یا شروع روند فروپاشی را مطرح کردند. با اینکه به نظر می‌رسد این قضاوت زودهنگام بود، مرور شرایط بازگشایی گسل شمال – جنوب و غرب – شرق در این اتحادیه امری جدی است.

این کارشناس مسائل اروپا گفت: اروپا بعد از شوک اولیه تا حدودی خود را بازیافت و بعد از اقدامات اولیه کم‌اهمیت و غیر کافی، اخیراً با محوریت کمیسیون اروپا طرح مالی تحت عنوان «طرح مالی نسل آینده اتحادیه اروپا» را رونمایی کرد. این طرح شامل 500 میلیارد کمک و 250 میلیارد وام خواهد بود که به‌تناسب آسیب‌دیدگی به کشورهای عضو تعلق می‌گیرد و یک بسته تحرک‌بخش اقتصادی محسوب خواهد شد.

شریف کاظمی ادامه داد: خانم «فن درلاین»، رئیس کمیسیون اتحادیه، هنگام رونمایی از این طرح توضیح داد که با افزوده شدن طرح کمک اقتصادی ۷۵۰ میلیارد یورویی در عمل سقف بودجه اتحادیه اروپا برای سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۷ از ۱.۱ تریلیون یورو به ۱.۸۵ تریلیون یورو خواهد بود و با اضافه شدن بسته نجات اولیه و با هدف حمایت از بخش‌های درمانی، مجموع منابع در اختیار اتحادیه اروپا برای سال‌های پیش‌رو به ۲.۴ تریلیون یورو خواهد رسید.

وی افزود: علاوه بر این طرح، اقدامات و انتظار تغییرات جدی در حوزه سازوکار مالی، سرمایه‌گذاری عمومی، رفع برخی محدودیت‌های اخذ وام، ایجاد بیمه مشترک بیکاری، حتی گاهی پیشنهاد طرح مارشال جدید در گام دوم مورد انتظار است. رئیس مجلس اروپا و رئیس شورای اروپا و بسیاری از مقامات کشوری اعضای اتحادیه که از کرونا آسیب بیشتری دیده بودند از این طرح استقبال کرده و آینده اتحادیه را منوط به عبور موفق از این بحران دانستند.

بقای اتحادیه اروپا در معرض تهدید

این کارشناس مسائل اروپا درعین‌حال تأکید کرد: در مراحل اولیه، طرح مالی مخالفان جدی چون هلند، اتریش و دانمارک داشته، اما در نهایت بر اختلافات فائق آمدند؛ چراکه این تهدید، محدود به اقتصاد نیست بلکه آن‌ها دمکراسی غربی و اندیشه لیبرالی و در نهایت بقای اتحادیه را در معرض تهدید دیدند.

وی در رابطه بااینکه آیا این طرح می‌تواند برای برون‌رفت از آثار بحران به‌ویژه در حوزه اقتصادی و اجتماعی مؤثر واقع شود؟ توضیح داد: باید ابتدا عمق اثرات مخرب بحران مشخص شود. به نظر می‌رسد هنوز وسعت و شدت تخریب بحران کرونا مشخص نشده و پایان نیافته و آثار جدی آن در آینده بروز خواهد کرد.

ضرورت توجه به آثار روان‌شناختی – اجتماعی کرونا

شریف کاظمی با تأکید بر اینکه نباید آثار روان‌شناختی – اجتماعی بحران کرونا را کم‌اهمیت‌تر از آثار اقتصادی آن دانست، اظهار داشت: آثار روان‌شناختی بحران در اتحادیه به‌ویژه در کشورهایی که فضای پوپولیستی مساعد بوده، بسیار جدی خواهد بود و برنامه‌ریزی اتحادیه اروپا برای مدیریت آن ضرورت دارد. برای نمونه اگر این موضوع تقویت شود که آلمان با ارتش پزشکان و پرستاران مهاجر، توانست بر کرونا پیروز شود، اصل حرکت آزاد نیروی کار از سوی اعضایی که مهاجران متخصص تربیت می‌کنند، زیر سؤال خواهد رفت.

وی با اشاره به تبعات اقتصادی بحران کرونا بر کشورهای عضو اتحادیه اروپا، اضافه کرد: گر چه بسته‌های اعلامی در نوع خود بی‌سابقه است، اما این میزان با توجه به حجم رکود اقتصادی پیش‌بینی‌شده از کرونا، بیکاری و کسری مالی ناشی از آن کافی نیست. چنانچه روند آغاز شده آن‌گونه که مقامات اتحادیه شعار اتحاد، انسجام، قاره سبزتر، اقتصاد دیجیتال را سر می‌دهند، در عمل نیز به آن پایبند باشند انتظار می‌رود اتحادیه بتواند جایگاه پیش از کرونا خود را بازیابد و کرونا بیش از آنکه یک موضوع بقا برای اتحادیه مطرح شود، در سطح موضوع بهداشتی باقی بماند. در غیر این صورت آثار کرونا می‌تواند از سطح مالی و اقتصادی فراتر رفته و با دامن زدن به ملی‌گرایی و پوپولیسم تبدیل به بحران بقا و تداوم حیات برای اتحادیه تبدیل شود.

این تحلیلگر مسائل اروپا درعین‌حال با تأکید بر اینکه تکرار تجربه برگزیت برای کشوری دیگر بسیار کم احتمال است، به ساختار هویتی و تاریخی کاملاً متفاوت انگلیس اشاره کرد و گفت: انگلیس در زمان عضویت نیز یک عضو ناراضی محسوب می‌شد. ضمن اینکه نوع روابط فرا آتلانتیکی آن را نیز باید در نظر گرفت.

وی با بیان اینکه کشورهای عضو به‌ویژه کشورهای آسیب‌پذیر و کوچک در صورت خروج از اتحادیه در مقابل بحران‌های جهانی خود را بی‌دفاع خواهند یافت، ادامه داد: اگرچه آن‌ها نسبت به عملکرد اتحادیه در برخی از حوزه‌ها انتقاد داشته و واگرایی‌هایی نیز در برخی سیاست‌ها بین اعضا مشاهده می‌شود، اما قدرت و ظرفیت آن‌ها به‌گونه‌ای نیست که در کوتاه و میان‌مدت بتوانند منجر به فروپاشی اتحادیه و یا خروج شوند. البته این در شرایطی هست که عاملی جدید، آتش پوپولیسم و ملی‌گرایی را به‌صورت آنی در یک کشور شعله‌ور نسازد.

چالش جدی تقویت ملی‌گرایی

شریف کاظمی افزود: تجربه و آثار کرونا موجب خواهد شد کشورهای عضو بیش از گذشته به وجه ملی‌گرایی خود توجه کنند و همواره نگرانی جدی‌تری نسبت به انسجام و عملکرد اتحادیه داشته باشند. این موضوع برای کنشگری اتحادیه اروپا در سطح جهانی بر اساس استراتژی اعلامی 2016 تحت عنوان «استراتژی جهانی» یک مانع جدی خواهد بود.

وی تأکید کرد: اگر اروپا نتواند به حمایت‌های مورد انتظار در سایر مناطق جهان ازجمله آفریقا پاسخ مناسبت دهد، در جهان پساکرونایی به‌شدت نفوذ خود را از دست خواهد داد و سایر کنشگران رقیب همچون روسیه و چین فرصت و شرایط پیش آمده را در سیاست‌ها و اقدامات خود لحاظ خواهند کرد؛ آن‌گونه که در زمان بحران نیز نمونه‌هایی را حداقل در حد نمادین شاهد بودیم.