امین پرتو- کارشناس مسائل خاورمیانه

گروه اول، کشورهایی هستند که حامی حاکمان جدید سوریه می‌باشند و از خط سیاسی و فکری ترکیه پشتیبانی می‏‌کنند. قطر و لیبی (دولت وفاق که در طرابلس حاکم است و در جامعه جهانی، نماینده قانونی لیبی شناخته می‏‌شوند) در این گروه قرار دارند. گروه دوم کشورهایی هستند که به شدت ضدجریانات اسلام‏گرا و اخوان المسلمین هستند و با خط سیاسی و فکری ترکیه و متحدانش یعنی قطر و دولت وفاق لیبی مخالف هستند. امارات متحده عربی، مصر، الجزایر و دولت قانونی سودان (دولت نظامی ژنرال عبدالفتاح برهان) در این گروه قرار دارند. البته برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند بحرین، عمان و کویت هم در حاشیه همین دیدگاه قرار دارند. این کشورها از چند سال قبل روابط سیاسی رسمی با سوریه را مجدداً برقرار کرده و کوشش داشتند تا از بشار اسد حمایت کنند. زیرا مخالفان اسلام‏گرای او را تهدیدی برای خود می‏‌دانستند. برای مثال مصر در دوران جنگ داخلی سوریه و پس از روی کار آمدن سیسی در قاهره، روابط گرمی با سوریه برقرار کرد و علاوه بر تامین سلاح و مهمات برای حکومت بشار اسد به صورت محدود (عمدتاً مهمات سلاح سبک و خمپاره) حمایت سیاسی و اطلاعاتی هم از دولت اسد داشت. مصر همین طور با کُردهای سوریه علیه ترکیه ارتباطات پنهانی برقرار کرده بود. امارات هم علاوه بر مخالفت با اخوان المسلمین، در مورد مسائل منطقه‏‌ای با ترکیه رقابت داشت و در سودان و لیبی و تونس و مصر، علیه قدرت گرفتن نیروهای سیاسی نزدیک به ترکیه و قطر فعالیت می‏‌کرد. گروه سوم دولت‌‏های عربی، کشورهایی هستند که منتقد خط مشی سیاسی ترکیه در سوریه هستند و از آن احساس خطر می‏‌کنند، اما در عین حال به دنبال مقابله فعال با ترکیه نیستند. این کشورها البته در درون خود طیف متنوعی از مواضع سیاسی را دارند. برای مثال عربستان سعودی، با جریانات اسلام‏گرای حاکم شده در سوریه همسویی ندارد، اما اگر این جریانات تحت کنترل قرار بگیرند و خطری برای سعودی ایجاد نکنند، حاضر به همکاری با آنها و تامین کمک مالی برای بازسازی سوریه خواهد بود. کشورهایی همچون عراق، اردن و لبنان اگرچه احساس خطر شدیدی از تحول سیاسی رخ داده در سوریه دارند لیکن فعلاً دلخوش به تضمین‏‌ها و حمایت آمریکا و ترکیه هستند. چرا که احتمال سرایت جریانات سُنی ضدشیعی از سوریه به عراق و لبنان وجود دارد، اما مشی سیاسی کنونی حاکمان دمشق و فشارهای ترکیه و آمریکا، مانع از تحول فعالی از سوی آنان برای سنی‌گرایی خواهد شد. گروه دیگر کشورهایی هستند مانند جیبوتی، سومالی، موریتانی، تونس، فلسطین و یمن که مواضعشان در مساله سوریه ابداً تاثیرگذار نیست.

از آنجا که اراده جهانی به خصوص از جانب آمریکا و اروپا این است که جنگ و بی‌ثباتی در سوریه خاتمه پیدا کند و روند بازگشت آوارگان و بازسازی کشور آغاز شود، حتی کشورهایی که مخالف حاکمان جدید دمشق هستند تا مدتی در مواضع خود احتیاط خواهند کرد.