محسن رستمی، کارشناس مسائل ژئوپلیتیک در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: شواهد و قرائن نشان می دهد که عربستان به زودی با پادرمیانی کشورهای عرب بی طرف به گفتگوی دیپلماتیک به سمت قطر رو خواهد آورد. سعودی ها آگاهند هر چه این نزاع کش دار شود، ائتلاف عربی که با هزینه بسیار زیادی ایجاد شده بیش از پیش سست خواهد شد و این مسئله ممکن است منجر به نزدیکی بیشتر قطر به جمهوری اسلامی ایران شود که این موضوع برای عربستان بسیار خطرناک است.

آنچه در ادامه می خوانید متن کامل این گفتگوست.

پرسش: فضاهایی که به دلیل تنش اخیر در روابط قطر با برخی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس باز شده است، کدامند؟ و ریشه این اختلافات در چیست؟

پاسخ: زیر پوسته  رابطه به ظاهر عادی عربستان و قطر همیشه گرایشی از رقابت و دشمنی وجود داشته که پس از سفر رئیس‌جمهور آمریکا به عربستان و حضور «تمیم بن حمد آل‌ثانی» در اجلاس سران کشورهای عربی با دونالد ترامپ در ریاض، خود را به سطح آورده و علنی شده ‌است. در نشست اخیر سران کشورهای عربی با ترامپ بر سر دو موضوع مهم توافق شد: 1- به انزوا کشاندن سیاسی و اقتصادی ایران؛ 2- ممنوعیت فعالیت اخوان المسلمین در منطقه و محکوم شدن قطر به حمایت از این گروه تروریستی. اما آنچه که از سیاست خارجی قطر مشهود است، تقویت روابط با جمهوری اسلامی ایران و حمایت از گروه اخوان المسلمین در منطقه مد نظر است. بنابراین خروجی نشست اعراب برخلاف سیاست های خارجی کشور قطر بوده و همین موضوع سبب علنی شدن اختلافات بین دو کشور عربستان و قطر شده است. علت این جدال ریشه در چهار مسئله دارد. اولین اینکه ریاض با این اقدام خود خواسته به دوحه و سایر کشورهای عربی-اسلامی نشان دهد که ایران خط قرمز روابط استراتژیک با آنهاست. همچنین عربستان با این کار نشان داد قصد نرمش در مواضع ضد ایرانی خود را ندارد. نکته دیگر این است که دیکتاتورهای عرب معمولا هیچ وقت خود را عامل اصلی بحران سیاسی نمی بینند؛ از این رو به دنبال عامل بیرونی و خارجی می گردند و در نهایت چهارمین مسئله این است که عربستان با این اقدام به قطر و دیگران هشدار داد که در خیال نقش بازیگری مستقل در منطقه و جهان عرب نباشند و باید به مرکز ثقل بودن عربستان در تحولات منطقه و خاورمیانه تن بدهند.

پرسش: آینده این تنش را چگونه ارزیابی می کنید و در این بین جمهوری اسلامی ایران چه برنامه ای را پیگیری کند؟

پاسخ: تحولات منطقه و حضور عربستان در باتلاق یمن و مداخلات آن در سایر کشورها از جمله عراق و سوریه نشان می دهد که آثار مانورها و اقدامات ائتلاف چهار کشور علیه قطر نمی تواند بیشتر از بهره برداری سیاسی و روانی و اعمال شانتاژهای مربوطه در رویارویی با قطر برای تسلیم کردن دوحه اثربخشی داشته باشد. قطری ها در سوابق سیاسی گذشته خود نشان داده اند که دوحه در پرتو روابط و توازن بین المللی و منطقه ای خود به ویژه در سایه مناسبات خود با روسیه، ترکیه و جمهوری اسلامی، به خوبی درک می کند که این گونه امواج را به راحتی می تواند هضم و جذب کند، اما در این بین جمهوری اسلامی ایران باید به قوی ترین شکل از همسایه و دوست قدیمی خود قطر حمایت و پشتیبانی کند، حصر قطر را بشکند و مقاومت در برابر سعودی در منطقه را ترغیب نماید. پیش کشاندن اختلافات با قطر در مورد سوریه هم اکنون خطاست و ایران و قطر باید دلخوری هایی را که از همدیگر داشته اند، کنار بگذارند و بر پایه اشتراکات پررنگی که دارند، متحد شوند. همچنین ایران با دراز کردن دست دوستی به سوی همه کشورها و امیرنشین های خلیج فارس باید سیاست ماجراجویانه سعودی را منزوی سازد. در صورتی که سیاست خارجی قوی در قبال این موضوع نشان داده شود این ظرفیت وجود دارد که در بلندمدت بتوانیم مسائل منطقه ای را با تضمین های امنیتی که برای قطر در برابر چهار کشور عربی ایجاد می کنیم، حل نماییم.

شواهد و قرائن نشان می دهد که عربستان به زودی با پادرمیانی کشورهای عرب بیطرف به گفتگوی دیپلماتیک به سمت قطر رو خواهد آورد، زیرا به خوبی آگاه است که هر چه این نزاع کش دار شود ائتلاف عربی که با هزینه بسیار زیادی ایجاد شده، بیش از گذشته سست خواهد شد (یعنی به نظر می رسد عربستان این نزاع را از نوع خانوادگی می داند) همچنین در کنار این عامل مهم، مسئله نزدیکی قطر به جمهوری اسلامی ایران است که این موضوع برای عربستان بسیار خطرناک است و این می تواند سبب چشم پوشی اختلافات عربستان و قطر شود، اما با توجه به تروریست خوانده شدن گروه اخوان المسلمین توسط دولت ترامپ در آینده نزدیک، نمی توان چشم انداز روشنی در حل مشکلات این دو کشور متصور بود. مگر آنکه قطر دست از حمایت خود از اخوان المسلمین و حماس بردارد و مانند پادشاهی بحرین تحت حمایت عربستان قرار گیرد. البته با توجه به اختلافات فاحش ریاض و دوحه، قطر از این پس متحد صد درصدی عربستان نخواهد بود، اما از سوی دیگر، عقلانیت سیاسی ایجاب می کند با توجه به اینکه دوحه به لحاظ ژئوپلیتیکی به شدت آسیب پذیر است، نسبت به عربستان بی ملاحظه واگرایی شدید نداشته باشد.

البته بعضی از کارشناسان حمله نظامی عربستان به قطر را نیز متصور می دانند، اما این سناریو در صورتی امکان پذیر خواهد بود که آمریکا به عربستان چراغ سبز نشان دهد و ریاض مطمئن باشد در حداقل زمان دوحه را فتح خواهد کرد. ولی چون حمله نظامی با مخالفت ایران و احتمالاً نظام بین الملل همراه خواهد بود، بعید است عربستان بتواند در حداقل زمان دوحه را تصرف کند. ضمن اینکه در صورت وقوع حمله نظامی، اوضاع منطقه به شدت پیچیده و غیرقابل پیش بینی می شود و بعید است آمریکا چنین اجازه ای به ریاض بدهد، چرا که بزرگترین پایگاه ایالات متحده در این کشور قرار دارد.

پرسش: چه  پیامدهای منطقه ای و بین المللی برای این نزاع متصور هستید ؟

پاسخ: اینکه قیمت جهانی نفت تحت تأثیر این منازعه قرار بگیرد، امر غیر محتملی نیست، لذا تنش عربستان و قطر احتمالاً از حیث قیمت انرژی بر اقتصاد جهانی تبعاتی خواهد داشت. ضمناً اگر تنش کنونی بین قطر و عربستان کنترل نشود، باعث ایجاد شکاف عظیمی در اتحاد کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس خواهد شد و این مسئله می تواند باعث تشدید درگیری های طرفین در صحنه عملیاتی یمن، لیبی و سوریه شود. در نهایت باید به بستری که باعث زایش بحران در روابط قطر و سعودی شده توجه نماییم. این بحران علل مختلف دارد و باید از زوایای مختلف مورد مداقه قرار گیرد. این بستر آنقدر عمیق نیست که دوحه را به دامن تهران بیندازد. بحران میان قطر اخوانی و سعودی ضد اخوانی و کشورهای هماهنگ با این دو، معادله ای نیست که بتواند فضای قابل اعتماد و اتکا برای ایران در این بحران ایجاد نماید. در زمین بازی این واقعیت ها، قدرت و ظرفیت هاست که تعیین کننده است، لذا باید کاملاً هوشیار بود و سنجیده عمل کرد.